Şehnameci Şehnâme-gûy Şehnâme-hân Nedir Osmanlıda Şehnamecilik

Şehnameci

Şehnameci sözcüğü “Şah’ın kitabını yazan kimse” anlamına gelir.

Şehnameci sözcüğü Firdevsî ’nin 11. Yüzyılda Şehname adlı eserinin yazması sonrasında şehname yazanları ve Osmanlı tarih yazıcılarını ifade etmek için kullanılan bir tabir olmuştur. Şehnameci sözcüğü ile aynı veya benzer anlamda kullanılan üç tabir daha vardır.

Şehnâme-gûy: Sözcük anlamı ile “ gûy” Farsça bir sözcüktür ve “ söyleyen, konuşan, söyleyici. Kelâm, söz “ anlamlarına gelir. Şu halde “ şehnâme-gûy” şehname söyleyen şehname söyleyici demektir. Bu tabir özellikle Âşık Çelebi, Kınalızâde, Âlî Mustafa Efendi tarafından kullanılmıştır.

Şehnâme-nüvîs: “Vak‘anüvis” kelimesine benzetilerek türetilmiştir. Nüvis sözcüğü Farsça kökenlidir ve “yazmak” anlamına gelen nuvişten sözcüğünden türemiştir. Şu halde şehnâme-nüvîs şehname yazan demektir.

Şehnâme-hân: hân خوان Farsça kökenli bir son ektir. Geldiği sözcüğe okuyan anlamını ilave eder. Gazel- hân: gazel okuyan, kaside- hân: kaside okuyan, mevlid- hân: mevlid okuyan ; şehnâme-hân, şehname okuyan. Şehanme – hân tabiri özellikle Firdevsî’nin Şâhnâme’sini ezbere okuyan kişileri ifade edecek şekilde kullanılmıştır. Tarih yazıcıları için bu tabir kullanılmaz.

OSMANLIDA ŞEHNAMECİLİK

Osmanlıda şehname yazarlığı tarih yazıcılığı ve vakanüvislik ile aynı iş veya meslek olarak görülmüş, Osmanlılar tarih yazıcılarına şehnameci de demiştir. Ancak Osmanlı devrinde şehnameci olarak nitelendirilen ilk müelliflerin Firdevsi’nin Şehnamesi tarzında yazılan eserler olduğu dikkati çeker.

Osmanlı tarihinde şehnameci olma görevi verilen ilk kişi Amasya doğumlu olduğu zannedilen Şehdi adlı şairdir. Fatih Sultan Mehmet, şiir sohbetlerine katılan Şehdi’ye, Osmanlı Tarihini (Tevârih-i Âl-i Osman), Firdevsî’nin Şehnamesine benzer bir şekilde yazması için görevlendirir. Şehdî, Farsça olarak Osmanlı Şehnâmesini yazmaya başlamış on bin beyte kadar yazabildiği bu eserini tamamlayamadan ölmüştür[1].

Fakat Firdevsi’nin Şehnametarzında yazılan Osmanlıdaki ilk şehnameler İran asıllı yazarlar tarafından başlatılır. Şehname tarzında yazılan ilk şehnameler Fâtih Sultan Mehmed ve II. Bayezid dönemlerinde yazılmıştır. Osmanlı devrinde yazılan ilk şehnameler Osmanlı padişahlarının kahramanlıklarını Farsça, mesnevi tarzında ve Firdevsî’nin Şâhnâme’si gibi destansı bir üslûpla anlatan eserlerdir. Bu tarza yazılan ilk eser ise. Avni Fatih Sultan Mehmet ‘in saray şehnamecisi olan Kaşifi Gaza name-i Rumadlı eseridir. Bu eserinde Kaşifi , Avni Fatih Sultan Mehmet ’in 1451 yılına kadar olan hayatını ve padişahlık yıllarındaki başarılarını destansı bir şekilde anlatmıştır. , Veliyüddinoğlu Ahmed Paşa’nın (Bursalı)teşvikiyle 1456′da kaleme alınan, Kâşifi tarafından yazılıp Fatih’e takdim edilen bu eser Osmanlı devrine ait en eski en eski gazavat-name örneklerinden de biridir.[2]

İran kökenli bir şehnameci olan Meâlî’nin yazdığı ve 1473’e kadarki Osmanlı tarihini anlatan Hünkârnâme adlı eser de Firdevsi’nin Şehnamesi tarzındaki tarih konulu bir eserdir. [3]

Şehnâmecilik makamı Kanûnî Sultan Süleyman zamanında 1550 yılı civarında kurulmuştur. Dâimî ve maaşlı bir memur olan şehnâmecinin başlıca görevi, o dönemi veya Osmanlı tarihinin yakın geçmişini edebî şekilde tasvir veya rapor etmektir. Elli yıl boyunca bu mevkiye getirilen beş müellif bilinir ve bu göreve dâimî surette tayin 1601’den sonra nihayete erer.

Eski devirlerde içkiyi içmekten ziyade içki içmek için meclis oluşturmanın daha önemli olduğu ortaya çıkar. Eski devrilerde içki içmek dostlar meclisi kurmak, sosyal bir birliktelik ortamı sağlamak, dost kazanmak, muhabbet etmek ve eğlenmek için birinci şarttır.

Gözlerüm yaşı şarâb-ı erğavân oldı baña

Senden ayru içdügüm éy dôst kan oldı baña Ahi Benli Hasan

Divan şiirinde şarap, içki meclisi, eğlence, konuları üzerine yazılmış şiirler ve beyitlerin nihayeti içki, şarap ve meclis kurmaktaki maksat sevgili, saki, meclistekiler ile birlikte olmak, onlarla eğlenmek dertleşmek, saki ve meclistekiler ile yarenlik etmektir. ( bkz : Şarâb Divan Şiirinde Şarapla İlgili İlginç Konular ve Mazmunlar) Şarab ile ilgili söylenen yüzlerce benzetme, mecaz, isim ve bileşik kelimelerin pek çoğu da bu maksatları ortaya koyar. ( bkz Şarab Kökeni Anlamı Şarap Türleri Benzetmeleri Söz Grupları )

ŞEHNAME İLE İLGİLİ BAŞLIKLARIMIZI TIKLAYINIZ.

Şehname ve Taberi'de Cem Cemşit-i Hurşit

Şehnamede Zaloğlu Rüstem ile Afrasyap Savaşları

Firdevsi Şehname Konuları Önemi Etkileri

Alp Er Tunga Destanı Özeti Şehname ve D. Lüğat'üt, Tük' e Göre

Tatavlalı Mahremi ve Şehname Eseri

Şehnameci Talikizade Mehmet Suphi Hayatı ve Eserleri

Afrasyap Alp Er Tunga Ve Şehname'de Turan Hükümdarları

Firdevsî Tusi ve Şehname

KAYNAKÇA

[1] Bursalı Mehmet Tahir Efendi, Osmanlı Müellifleri, İstanbul-1972, C. 2, s. 393/ Âşık Çelebi, a.g.e., C.3, s. 1451,

[2] /post/kasifi-gaza-name-i-rum/76421