Siyâsetnâme Türü Eserler Osmanlıya Kadar

 

 

Türk edebiyatında siyâsetnâme türünde yazılmış ilk eser Farsça kaleme alındığı için İslami Dönem Türk Edebiyatının ilk eseri ve ilk siyasetname eseri sayılmayan Gazneli devletinin kurucusu  Sebüktegin ‘in oğlu Sultan Mahmud’a nasihatlerini içeren Pendnâme adlı eseridir.  Yûsuf Has Hâcib’in (1069-70) yılında yazdığı KUTADGU BILIG (kutlu olma bilgisi)  adlı eser ise Türkçe kaleme alınmış olduğu için hem ilk İslami Türk Edebiyatı eseri hem de Türk Edebiyatında yazılmış ilk siyasetname örneği sayılmıştır.  Bu eseri Keykâvus b. İskender’in Ḳābusnâme (Naṣîḥatnâme ),  Nizâmülmülk ‘ün  (Siyerü’l-mülûk)  Edip Ahmet Yükneki’nin  ATABETÜ'L-HAKAYIK  adlı eserleri izlemiştir.

 

Sebüktegin’in  Pendnâmesi

Eser, Gazneli Devleti’nin kurucusu Sebüktegin’in, oğlu Emir GAZNELI MAHMUD  için Divân-ı resâil kâtibi Ebu’l-Feth el-Bustî’ye yazdırmış olduğu[1] nasihatname ve siyasetnamedir. Eser 1010 yılından önce Yusuf Has Hacib’in Kutadgu Bilig, Edip Ahmet Yükneki ATABETÜ'L-HAKAYIK’, Keykâvus b. İskender Ḳābusnâme (Naṣîḥatnâme ) Nizâmülmülk  (Siyerü’l-mülûk) , adlı eserlerinden önce kalem alınmıştır.

Sebüktegin bu eserini oğlu GAZNELI MAHMUD’a  devletin nasıl yönetileceği hususunda siyasî, ahlakî ve dinî içerikli tavsiyeler yapmak maksadıyla yazılmıştır. Eser bir hükümdarın veliahd oğluna yaptığı tavsiyeler niteliğindedir.  Eser bir Müslüman ve Türk hükümdarının nelere dikkat etmesi, hangi dini ve siyasi kurallara uyması gerektiği üzerine durmaktadır. Eser, adalet, devlet idaresi, teşkilat, yöneticilik, yöneten-yönetilen ilişkileri gibi konulara değinmiştir. “Eserin kaynakları, Türk devlet ve idare anlayışı ile İslam kültür kaynaklarının harmanlanmış şeklidir diyebiliriz. “[2]

 

Yûsuf Has Hâcib KUTADGU BILIG 1069-70

Yûsuf Has Hâcib KUTADGU BILIG (kutlu olma bilgisi)  adlı mesnevi tarzında (faûlun faûlun faûlun faûl), vezniyle ve Hakaniye (Çağatay) lehçesi ile yazmış olduğu bu siyasetnameyi Karahanlı Hükümdarı Tabgaç Uluğ Buğra Han’a takdim etmiştir. Kutadgu Bilig siyasî, ahlâkî, felsefî, dini ve sosyal hayat ile ilgili bir siyasetname ve nasihatname örneğidir.[3] ( bkz KUTADGU BİLİG NÜSHALARI VE SEÇMELER ) Bu eser siyasetname türünde yazılmış ilk Türkçe eser olmaktadır.  Ancak Türk edebiyatındaki ilk siyasetname  Gazneli Devleti’nin kurucusu Sebüktegin’in, oğlu Emir GAZNELI MAHMUD  için Divân-ı resâil kâtibi Ebu’l-Feth el-Bustî’ye yazdırmış olduğu[4] nasihatname ve siyasetnamedir. Fakat bu eser bir Türk Hükümdarı tarafından yazılmış veya yazdırılmış olsa bile Farsça olarak kaleme alınmıştır. Bu nedenle Kutad’gu Bilig , İslami dönemde yazılmış olan  ilk Türk edebiyatı eseri ve ilk siyasetname örneği sayılmıştır.

 Allegori ve didaktik özellikler taşıyan bu eserde Kün Togdı, Aytoldı, Odgurmış ,Ödgürmüş adlı dört soyut kavram ve kahramanların konuşmalarından oluşur.  Kün Togdı (hükümdar, kanun, adalet); Ay Toldı (mutluluk, saadet); Odgurmış (akıbet, hayatın sonu); Ögdülmiş (Akıl, zekâ) yı temsil eder. [5]

“Herat Nüshası, 6645 beyitten oluşan eserin Fergana ve Mısır nüshaları da vardır. Eserde   “ İyiliğin bilgi, akıl ve meziyetin faydaları; devlet, adalet; hükümdar, vezir ve kumandanların vasıfları; Dünyanın kusurları; ahrete hazırlanmak gerektiği, iyi bir Müslüman olmanın şartları,  avâm ile nasıl münâsebet kurulacağı; zamanın bozukluğu ve dostların cefası gibi  konular işlenmiştir.”[6]

 

Keykâvus b. İskender Ḳābusnâme (Naṣîḥatnâme )

By eser Selçuklu devrinde 1082 ‘de yılında yazılmıştır ve İran’ın Taberistan ve Gürgân eyaletlerinde hüküm süren Tuğrul Bey ve Alparslan’a tâbi olan  Ziyârî hânedanı hükümdarı Keykâvus b. İskender’e aittir.  Keykâvus b. İskender bu eseri oğlu Gîlân Şah için yazılmış bir nasihatname, siyasetname özelliği taşır. Keykâvus b. İskender bu eserini oğlu Gîlân Şah’a devletin başına geçtiğinde neler yapması gerektiğini anlatmak için yazmıştır. [7] Bu eser Ḳābûsnâme EnderznâmePendnâmeKitâbü’n-NaṣîḥatNaṣîḥatnâme  adları ile bilinmektedir.  Bu eser, nasihat, görgü kuralları, eğitim ve ahlâk, ilimler, meslekler, devlet adamları ve görevleri hakkında nasihatler içermektedir.  Bu eserde sultan, vezir ve diğer devlet adamlarının görevleri,  devletin gelir kaynaklarının nasıl temin edileceği ve korunacağı, ordu, maliye, yönetim ile ilgili öğütler de yer almıştır.

Eser “Moğol istilâsı öncesi İslâm medeniyetinin bir özeti olup bu dönemin siyasî, içtimaî, iktisadî, ilmî, hukukî durumu, eğitim öğretim, sanat ve meslekleri hakkında güvenilir bir kaynaktır.”[8]

 

Nizâmülmülk  (Siyerü’l-mülûk)

Nizâmülmülk’ün  (Siyerü’l-mülûk) adlı Farsça olarak kaleme aldığı Siyâsetnâme Selçıklu devrinin en mühim siyasetnamesidir.  Nizamülmülk bu eserini Keykâvus b. İskender’in yazmış olduğu Ḳābusnâme (Naṣîḥatnâme ) adlı eserden on sene sonra kaleme almıştır. Nizâmülmülk bu eserini Sultan Melikşah’ın devlet yönetimiyle ilgili bir kitap yazılması için açtığı yarışma vesilesi ile yazmıştır. [9]Nizâmülmülk, bu eserini  (1092) tamamlamış ve Melikşah tarafından en beğenilen Siyâsetnâme’ de bu olmuştur.

NIZAMÜLMÜLK  bu eserinde devletin işleyişi, aksayan yanları,  alınacak tedbirler,  yapılması gereken düzenlemeleri sıralamış, ülkenin en iyi şekilde nasıl idare edebileceği konusundaki görüşlerini dile getirmiştir. Elli fasıl halinde düzenlenen bu eserde İslâm öncesi, Selçuklu öncesine ve Selçuklu dönemine ait devlet idaresi ile ilgili bir çok hikaye ve kıssa da yer almıştır. Nizâmülmülk’ün  by eseri “Siyâsetnâme” (nasîhatü’l-mülûk) türünün en güzel örneklerinden biri kabul edilir. Eserin iyi nüshası Süleymaniye Kütüphanesi’nde kayıtlıdır (Molla Çelebi, nr. 114).

Bu eser pek çok Batı diline tercüme edildiği gibi Farsça ve Azerbaycan Türkçesi ve Türkiye Türkçesine de tercüme edilmiştir. [10]

 

Edip Ahmet Yükneki ATABETÜ'L-HAKAYIK

Edip Ahmet Yükneki’nin takriben 12. Asırda ve Kutadgu Bilig’den yarım asır sonra Karahanlılar sahasında kaleme aldığı  ATABETÜ'L-HAKAYIK’ da halk ve idareciler için yazılmış dini, didaktik nasihatname türünde bir eserdir. Ancak bu eser devlet adamlarını hedeflemediği için tam bir siyasetname özelliği taşımaz. ( bkz ATABETÜ'L-HAKAYIK KONUSU DILI İÇERIĞI NÜSHALARI ALINTILAR ) Bir vaaz ve nasihat kitabı özelliği taşıyan bu eser, İslami düşünce ve görüşlere dayalı ideal bir ahlak ve erdemi öğütleyen bir eserdir.

Eserde “  dindarlığın faziletleri, ilmin mutluluğa götüren bir yol olduğu, cömertliğin bütün ayıpları, kirleri yıkayan bir davranış olduğu; cömertliğin insana şan ve şeref kazandırdığı anlatılmıştır.  Şeref, cimrilik, iyi ve kötü huylar, tevazu sahibi olmanın faziletleri,  kibirden kaçınmak gerektiği, iyi bir insan ve Müslüman olabilmenin yolları,  ihtirasın kötülüğü, dünyanın gelip geçici olduğu, ahrete hazırlanmak gerektiği”[11] gibi konular işlenir.

( bkz  SIYASET SEYIS NEDIR KÖKENI ANLAMLARI   )

Gazzâlî’nin Selçuklu Sultanı Muhammed Tapar’a veya Melik Sencer’e takdim ettiği Naṣîḥatü’l-mülûk, Ahmed b. Sa‘d b. Mehdî ez-Zencânî’nin Anadolu Selçuklu Sultanı I. Alâeddin Keykubad’a ithaf ve takdim ettiği el-Leṭâʾifü’l-ʿAlâʾiyye fi’l-feżâʾili’s-seniyye , Necmeddîn-i Dâye’nin  1221 yılında Kayseri’de I. Alâeddin Keykubad’a takdim ettiği Mirṣâdü’l-ʿibâd mine’l-mebdeʾ ile’l-meʿâd’, Nizâmeddin Yahyâ b. Saîd b. Ahmed’in Alâeddin Keykubad’a  takdim ettiği  Kitâbü Ḥadâʾiki’s-siyer fî âdâbi’l-mülûk adlı Farsça eseri[12] önemli olanlar arasındadır.

Bu önemli eserler dışında Selçuklu sultanları Melikşah, Sencer, Anadolu Selçuklu Sultanı I. Alâeddin Keykubad Eyyûbî Devleti ve Selâhaddîn-i Eyyûbî ve Memlükler dönemlerinde birçok siyasetname yazıldığı bilinmektedir.

 

KAYNAKÇA 

 

[1] Erdoğan Merçil, “Sebüktegin’in Pendnâmesi (Tanıtma, Farsça Metin ve Türkçe’ye Çevirisi)”, s. 209-210

[2] Hasan Hüseyin ADALIOĞLU, “Siyaset Kültürü Ve Sebüktegin’in Pendnâme’si Üzerine Değerlendirmeler” MUTAD, 2017; IV (1I): 377-386 (ISSN 2148-6743); DOI: 10.16985/MTAD.2017233885

[3] KUTADGU BİLİG NÜSHALARI VE SEÇMELER, https://www.edebiyatvesanatakademisi.com/Arama.aspx?id=45238

[4] Hasan Hüseyin ADALIOĞLU, “Siyaset Kültürü Ve Sebüktegin’in Pendnâme’si Üzerine Değerlendirmeler” MUTAD, 2017; IV (1I): 377-386 (ISSN 2148-6743); DOI: 10.16985/MTAD.2017233885

[5] KUTADGU BILIG HAKKINDA BILGILER FERGANA VE MISIR NÜSHALARI, https://www.edebiyatvesanatakademisi.com/Arama.aspx?id=45231

[6] KUTADGU BILIG HAKKINDA BILGILER FERGANA VE MISIR NÜSHALARI, https://www.edebiyatvesanatakademisi.com/Arama.aspx?id=45231

[7] RIZA KURTULUŞ, https://islamansiklopedisi.org.tr/keykavus-b-iskender

[8] RIZA KURTULUŞ, https://islamansiklopedisi.org.tr/keykavus-b-iskender

[9] ABDÜLKERİM ÖZAYDIN, “ NİZÂMÜLMÜLK” , https://islamansiklopedisi.org.tr/nizamulmulk

[10] https://www.amazon.com.tr/Siyasetname (Siyeru’l-mülük) / S%C4%B0YASETNAME-Kolektif/dp/975995379X

[11] ŞAHAMETTIN KUZUCULAR, ATABETÜ'L-HAKAYIK KONUSU DILI İÇERIĞI NÜSHALARI ALINTILAR, https://www.edebiyatvesanatakademisi.com/Arama.aspx?id=45240

[12] HASAN HÜSEYİN ADALIOĞLU, https://islamansiklopedisi.org.tr/siyasetname#1



KAYNAKÇA / İLGİLİ LİNKLER
1 Siyaset Seyis Nedir Kökeni Anlamları
2 Siyasetname Nedir Genel Özellikleri
3 SİYASET DİLİ
4 Gazneli Sultan Mahmud Kimdir
5 Nizamülmülk Hayatı Hizmetleri Etkileri Tarihte ve Edebiyatta Nizamü’lmülk
6 Atabetü'l-Hakayık Konusu Dili İçeriği Nüshaları Alıntılar
7 Kutadgu Bilig Hakkında Bilgiler Fergana ve Mısır Nüshaları
8 PENDİ ATTAR TERCÜMESİ'NDEN
9 Mercimek Ahmet ve Kabusname: Kabusnameden Öğüt Örnekleri





EsaAdmin / Erkek / 8/24/2016