Siyasetname Nedir Genel Özellikleri

 

Osmanlıca yazılışı siyâset nâme : نامه سیاست

Siyâset nâme  نامه سیاست, Arapça “seyis, at bakıcısı, devlet idare etme “ anlamlarına gelen siyaset ve Farsça mektup yazı yazılı eser anlamlarına gelen nâme نامه sözcükleri ile kurulmuş bir tamlamadır.

 

Siyaset

Siyaset sözcüğü, Akatca Süryanicede seyis, at bakıcısı, anlamlarına gelen “ şōş veya şōşbīn " sözcüklerine dayanır.  Asurlular bu sözcüğü “kral danışmanı, imrahor, vezir[1] manalarında kullanmışlardır. Arapçada ise at bakıcısı anlamlarında sözcükler üretilen  “  sys “kökünden gelir. Arapçadaki siyaset sözcüğü, seyislik yaptı, at bakımı yaptı" manasına gelen sāsa ساس fiilinin mastarı olan “seyis” sözcüğü ile aynı kökten gelmektedir. [2]

Siyaset sözcüğü sözlüklerde : “at bakıcılığı, devlet yönetme, yönetim, at idare etme, at işleriyle uğraşma.  Memleket idaresi. . Devlet yönetme, yönetim, politika.  Diplomatlık “ anlamlarında tarif edilir.  ( bkz  SIYASET SEYIS NEDIR KÖKENI ANLAMLARI   )

 

Siyâset nâme

Siyâset nâme devleti idare etme sanatı hakkında yazılmış eser anlamındadır. Siyâset nâme  “halkı yönetme, devlet işlerini yürütme sanatı “ konusunda yazılmış eserler olarak da tarif edilebilir. Bu eserler hitap edildiği devlet adamlarının konumlarına göre farklı adlar da alır. Hükümdarlar için yazılmış isenasîhatü’l-mülûk, âdâbü’l-mülûk, tuhfetü’l-mülûk, ahlâku’l-mülûk, enîsü’l-mülûk” adlarını da alır. Eğer vezir, emîr veya diğer devlet adamlarına hitap ediyorsa  “nasîhatü’l-vüzerâ, tuhfetü’l-vüzerâ, mir’âtü’l-vüzerâ”. [3]   âdâbü’l-mülûk ve âdâbü’l-vüzerâ , pendname, nasihatname adlarını almışlardır

Bu tip eserler eski Yunan, Hint, İran ve Batı medeniyetinde de vardır. PANÇATANTRA , KELILE VE DIMNE  , Eflâtun ve Aristo’nun devlet idaresine dair yazdıkları eserleri bu tür içinde ele almak gerekir. Sasaniler zamanında yazılmış olan Andarznâme veya pendnâme adlı eserler İslam edebiyatındaki siyasetnamelere örnek teşkil etmiş olan eserlerdir.  

Doğu ve İslam devletlerinde devleti idare edenlere rehber olsun amacı ile yazılmışlardır. Bu eserler genellikle devlet yönetiminde tecrübeli olan vezirler, hacibler, ileri düzeydeki diğer devlet adamları tarafından devrin hükümdarları, emirleri, vezirlerine vb yöneticilik sanatı hakkında bilgi vermek, devleti iyi idare etme sanatı hakkında önerilerde bulunulmak, adaleti tesis edebilmek, halkı iyi idare etmek, hukuku tesis etmek amaçlı yazılmışlardır.

Siyasetnameler mensur olarak kaleme alınmış olan, dini, ahlakî, didaktik eserlerdir. Devlet en iyi şekilde nasıl idare edilir sorusuna cevaplar aranmıştır.  Bu eserler hükümdar ve ileri düzeydeki devlet adamlarına nasihat özelliği de taşır. Eserlerin içeriklerinde hükümdarı ve idarecileri uyarmak, devlet yönetiminin temel ilkelerini ortaya koymak, yöneticilerde bulunması gereken özellikleri belirtmek, onlara nasihat etmek, iyi bir idarecinin vasıflarını belirlemek, devlet idaresi hakkında uyarılarda bulunmak yönetimde dikkat edilecek veya kaçınılması gereken  hususları sıralamak gibi pek çok husus bulunur. İdarecilerin Allah’a ve halka karşı olan görevleri, diğer devletler ile ilişkilerde dikkat edilecek şeyler, tayin, görevlendirme, idarecileri denetleme, maliye de dikkat edilecek hususları ortaya koymak, gibi nitelikler de vardır.

Bu eserlerde yöneticileri ve muhatapları ikna edebilmek için âyetler, hadisler ve hikmetli sözlere yer verilir. Teorik bilgiler yanında pratik ve güncel örnekler sıralanır.   Meşhur hükümdarlara ait kıssalara, hikâyelere başvurulur.

Siyasetnameler konuyu fıkıh ve kelâm yönünden ele alanlar;   hükümdarlara pratik güncel öğütler vermek amacıyla yazılmış olanlar; devletin işleyişi, aksamlar vb yönünde bilgi, rapor verme amaçlı ve lâyiha şeklinde olanlar olmak üzere üç türlüdür.

İslam edebiyatında ilk siyasetname örneğinin Hz. Ali’nin Mısır valisi Mâlik el-Eşter en-Nehaî’ye gönderdiği rivayet edilen mektubu [4]olmaktadır.  Emeviler, Abbasiler, döneminde birçok siyasetname kaleme alınmıştır.

Türk edebiyatında bu konuda yazılmış ilk eserler Gazneli hükümdarı Sebük Tegin’in çocuklarının iyi yetişmesi ve iyi hükümdar olmaları amaçlı yazılmış Pendnâme ile  KUTADGU BILIG ve ATABETÜ'L-HAKAYIK’tır.

Yûsuf Has Hâcib’in 462 (1069-70) yılında  yazdığı ve Karahanlı Hükümdarı Tabgaç Uluğ Buğra Han’a takdim ettiği Kutadgu Bilig siyasî, ahlâkî, felsefî , dini ve sosyal hayat ile ilgili bir siyasetname ve nasihatname örneğidir.[5] ( bkz KUTADGU BİLİG NÜSHALARI VE SEÇMELER ) Edip Ahmet Yükneki’nin takriben 12. Asırda ve Karahanlılar sahasında kaleme aldığı  ATABETÜ'L-HAKAYIK’ da  halk ve idareciler için yazılmış dini, didaktik nasihatname türünde bir eserdir. Ancak bu eser  devlet adamlarını hedeflemediği için tam bir siyasetname özelliği taşımaz.

Nizâmülmülk’ün  (Siyerü’l-mülûk) adlı Farsça olarak kaleme aldığı Siyâsetnâme Selçıklu devrinin en mühim siyasetnamesidir.  NIZAMÜLMÜLK  bu eserinde devletin işleyişi, aksayan yanları,  alınacak tedbirler,  yapılması gereken düzenlemeleri sıralamış, ülkenin en iyi şekilde inasıl idare edebileceği konusundaki görüşlerini dile getirmiştir.

Selçuklu devrinde yazılmış diğer bir önemli siyasetnameyi ise Ziyârî Hükümdarı Keykâvus b. İskender’in 1082 ‘de yılında oğlu Gîlân Şah için yazdığı Ḳābusnâme (Naṣîḥatnâme) adlı eserdir.  Bu eserde sultan, vezir ve diğer devlet adamlarının görevleri,  develetin gelir kaynaklarının nasıl temin edileceği ve korunacağı, ordu, maliye, yönetim ile ilgili öğütler yer almıştır.

 

KAYNAKÇA 

[1] https://www.etimolojiturkce.com/kelime/seyis

[2] SIYASET SEYIS NEDIR KÖKENI ANLAMLARI, https://www.edebiyatvesanatakademisi.com/Arama.aspx?id=45227

[3] HASAN HÜSEYİN ADALIOĞLU, https://islamansiklopedisi.org.tr/siyasetname#1

[4] HASAN HÜSEYİN ADALIOĞLU, https://islamansiklopedisi.org.tr/siyasetname#1

[5] KUTADGU BILIG HAKKINDA BILGILER FERGANA VE MISIR NÜSHALARI, https://www.edebiyatvesanatakademisi.com/Arama.aspx?id=45231



KAYNAKÇA / İLGİLİ LİNKLER
1 PENDİ ATTAR TERCÜMESİ'NDEN
2 Kutadgu Bilig Hakkında Bilgiler Fergana ve Mısır Nüshaları
3 Atabetü'l-Hakayık Konusu Dili İçeriği Nüshaları Alıntılar
4 Kelile ve Dîmne Tercümesi Kul Mesud
5 Beydaba Vıshnu Şarman Kelile Dimne Pançatantra Fabl
6 Nasihatname
7 Nizamülmülk Hayatı Hizmetleri Etkileri Tarihte ve Edebiyatta Nizamü’lmülk
8 Mercimek Ahmet ve Kabusname: Kabusnameden Öğüt Örnekleri





EsaAdmin / Erkek / 8/24/2016