Türkiye’de Halk Bilim Çalışmaları

 

Türkiye’de Halk Bilim Çalışmaları

 

Folklor Nedir: "Folklor" Fransızca  folk (halk) ve lore (bilgi) kelimelerinden oluşan ve Türkçeye Fransızcadan giren bir sözcüktür. [1] Folklor sözcüğü ilk kez İngiliz bilgini William J. Thoms (  1803 – 15 August 1885)  tarafından Athenaeum dergisinde 1846'da ortaya atılmış, [2]  halk edebiyatı ve halk geleneklerini inceleyen bilim dalına ad olarak Folklore teriminin kullanılmasını önermiştir. ZİYA GÖKALP ise bu kelimeye karşılım olarak “ Halkiyat “ kelimesini kullanmıştır. [3] ( Halka Doğru, “ Halk Medeniyeti” , s. 14)

 

 

Türkiye’de Halk Bilim Çalışmaları

 

Orhun Abideleri , KUTADGU BİLİG , DİVÂN-I LÜGATİ'T-TÜRK , Dede Korkut Hikâyeleri , Divan Edebiyatındaki Ramazan nameler, Evliya Çelebi'nin Seyahatnamesi, Halk Hikâyeleri,  hatta divan şairlerinin şiir dünyasına sinmiş olan bir takım adet, anane,  batıl itikatlar ve geleneklerle ilgili beyitler ve kavramlar Türk kültürü ve folkloru hakkında bize bilgiler sunan ilk  kaynaklar olmaktadır.

Ancak halkiyat veya folklor ile ilgili ilk çağdaş çalışmalar Tanzimat döneminde başlar.

İBRAHİM ŞİNASİ  ve AHMET VEFİK PAŞA ’nın topladığı darb-ı meseller, Çaylak Tevfik’in derlediği Nasrettin Hoca Fıkraları ülkemizde yapılan ilk folklorik ürün derleme çalışmalarıdır.  Türk Halk Bilimi ile ilgili ilk bilimsel çalışmalar Macar Türkolog İgnacz Kunoş  tarafından yapılmıştır.  Kunoş 1887 den itibaren Türk Halk Edebiyatına ait derlediği ürünleri yayımlamaya başlamış,  onun bu çalışmaları Halk edebiyatı çalışmalarının da membaı olmuştur.

Folklore terimini ilk kullanan kişi William Thoms’undur.  1846. [4] Ülkemizde Halk bilimi ile  ilk kez ilgilenenler Jön Türkler olmuşlar,  Halk Bilimi konusuna dikkat çeken ilk yazarımız  ise ZİYA GÖKALP  olmuştur. ZİYA GÖKALP   1913 yılında “Halka Doğru” adlı dergide “Halkiyat” terimini kullanarak Halkiyatın öneminden bahsetmiştir. [5]  1923 yılında yayımladığı “ Türkçülüğün Esasları “ adlı eserinde Halk bilimine ve önemine değinmiş,  folklor teriminin yerine hars ( Kültür)  terimini kullanmıştır.  M. FUAD KÖPRÜLÜ ise 1914 yılında “İkdam” gazetesinde “Halkıyyat: Folklore” terimini kullanan  ilk  araştırmacı olmuştur.

 

 Rıza Tevfik’in 1900 yılında yayınlanan “Nevsal-ı Afiyet- Salname-i Tıbbı “ [6]adlı eseri halk oyunları hakkında yapılan ilk çalışma olma özelliği taşır.   Milli Mücadele yıllarında başlayan ve Cumhuriyetin ilanından sonra  alevlenen “ Memleketçilik “ akımı ile Anadolu’ya Anadolu halkına ve kültürüne sahip çıkma içgüdüsü  ile Halkiyatçılık büyük önem kazanmış,  memleketçilik akımı sayesinde Halk kültürünü araştırma ve inceleme faaliyetleri aniden hız  kazanmıştır.  İlk  önce roman hikâye ve şiirde başlayan Anadolu halkını  ve kültürünü sevme ve yönelme çabaları daha sonra ilmi çalışmaların başlamasına, derleme ve tahlil etme çabalarına da hız vermiştir.

1920 yılında  Maarif Vekâleti bünyesinde  Hars Dairesi teşekkül ettirilmiştir.  1924 yılında İstanbul Edebiyat Fakültesinde Türkiyat bölümü açılmış bu bölüm ile Milli Folklor çalışmaları da bilimsel bir şekilde ele alınarak Kunoş’un çalışmaları örnek alınarak “ Türkiyat Mecmuası “  sayfalarında halk kültürü ile ilgilenilmeye başlanılmıştır.  Türkiye’de ilk resmi derlemeler İstanbul Belediye Konservatuarı’nca 1926 yılında başlatılmış; bu amaçla dört gezi düzenlenmiştir.[7] 1927 yılında Ankara’da kurulan  “Anadolu Halk Bilgisi Derneği”  daha sonra adını  “Türk Halk Bilgisi Derneği” olarak değiştirmiş ve bu dernekler Türk halk bilimi  hakkında çalışmalar yapan ilk kuruluş olmuştur.[8]

9 Şubat 1932'de Halkevlerinin kurulması  ve 1932 de TDK açılması akabinde  Köy Enstitülerinin açılması, Kültür ve MEB  bakanlığının ressamlar için düzenlediği Anadolu Gezileri, dergilerde ve gazetelerde çıkan araştırma inceleme yazıları sonrasında;  Berlin’de  halkbilim hakkında eğitim alan Pertev Naili Boratav başkanlığında AÜ DTCF  de 1942  kurulan Halk Bilim kürsüsünün de açılması ile ile bu çalışmalar bilimsel bir ivme de kazanmıştır.[9]

 

1950 de Pertev Naili Boratav’ın görevden alınması ve Halkbilim  Kürsüsünün kapatılması ile sekteye uğrayan Halk bilim çalışmaları, PERTEV NAİLİ BORATAV , İLHAN BAŞGÖZ  ’ün dışarıdan yaptıkları çalışmalarla devam etmiştir.  Fakat akabinde Köy Enstitülerinde yetişen öğretmenlerin derlemeleri  ve Halkevleri çatısı altında yapılan çalışmalar, şairler, yazarlar ve üniversite gençliği sayesinde  sürdürülmüş, diğer üniversitelerde de açılan halk bilimi kürsüleri ile bilimsel yönden de pek çok çalışma yapılmıştır.  

1955 yılında kurulan “Folklor Araştırmaları Kurumu”, 1960 da kurulan Halk Eğitim Merkezleri, 1961 yılında kurulan Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü, 1964 yılında kurulan “Türk Folklor Kurumu”, 1966 yılında Kültür ve Turizm Bakanlığı bünyesinde Kurulan Milli Folklor Araştırma Dairesi”  ile bu çalışmaların iyice şekillendiği görülür.  Bu kurum ve kuruluşlara ait pek çok dergi ile TDK nın yaptığı dil, ağız,  bilmece vb derlemeleri ile çok  çeşitli dergilerde yapılan yayınlar, üniversitelerin Halk Bilim Kürsüleri Türk folkloruna ait tüm değerlerin toparlanmasına vesile olmuştur.  Ayrıca Ankara’da HOY-TUR, HOYEM, TÜFEM, TUBİL, İstanbul’da FOLKTUR, FOYAK, İzmir’de İFAK, EFEM gibi kuruluşlar bu çalışmalara renk veren amatör dernek ve kuruluşların belli başlı olanlarıdır.

 

 

KAYNAKÇA

 

[1] TDK Güncel Türkçe Sözlük". Erişim tarihi: 5 Aralık 2009.

[2] https://en.wikipedia.org/wiki/William_Thoms

[3] https://www.edebiyatvesanatakademisi.com/Icerik.aspx?a=/e/ARAMA/M%C4%B0LL%C4%B0-EDEB%C4%B0YAT-,-M%C4%B0LL%C4%B0-M%C3%9CCADELE/Z%C4%B0YA-G%C3%96KALP-HAYATI-V

[4] Alan DUNDES, “FOLKLOR NEDİR”, ( Çeviren: Gülay AYDIN) https://turkoloji.cu.edu.tr/HALKBILIM/dundes_

[5] Z. Gökalp, “Halk Medeniyeti” Halka Doğru,  s.14 istanbul 1913

[6] Dr Aslan Tekin Edebiyatımızda Terimler, Ank. 2006- SHF 125

[7] Bircan KALAYCI, HALK BİLİMİ/FOLKLORTARİHSEL SÜREÇ, https://turkoloji.cu.edu.tr/HALKBILIM/26.php

[8] Ahmet ÇAKIR , T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı. "Atatürk Döneminden Günümüze Türk Halk Oyunları Üzerine Bir Değerlendirme ". Erişim tarihi: 5 Aralık 2014

[9] Şahamettin Kuzucular, Pertev Naili Boratav Hayatı Hizmetleri, https://www.edebiyatvesanatakademisi.com/edebiyad/

 

 



KAYNAKÇA / İLGİLİ LİNKLER
1 Halkiyat ve Folklor Nedir
2 Folklor Halkbilim Nedir ve İlgi Alanları
3 HALK ŞİİRİ ÖZELLİKLERİ TÜRLERİ
4 Halk Kökbilim - halk etimolojisi -
5 Halk Şiirinden Seçmeler
6 Anonim Halk Edebiyatı Ürünlerinin Ortak Özellikleri
7 Anonim Edebiyatımızın Renkleri
8 ANONİM DEYİŞLER VE DÖRTLÜKLER
9 Masal Nedir Bölümleri ve Özellikleri
10 Halk Hikâyelerinin Tasnifi ve Hakkında Çalışmalar





EsaAdmin / Erkek / 24.08.2016