Aşık Dertli Hayatı ve Şairliği ( Geredeli)


 

 

AŞIK DERTLİ 

 

ÂŞIK DERTLİ ( 1872- 1846 ) 

 

Dertli son zamanlara kadar hakkında pek çok şey bilinmeyen bir halk ozanıdır. Dertli hakkında il çalışmayı   Ahmet Talat Onay ( 1920 den sonra )  Daha sonra  da Cahit Oztelli 1953 yıllarında yapmışlardır. Cahit Öztelli, Everekli Seyrani' ve Âşık Dertli adında bir eser yayınlamış ve onu tanıtmıştır.  Daha sonra da hakkındaki en derli toplu çalışmayı Şemsettin Kutlu yapmış onun şiirlerini toparlamış Ahmet Talat Onay’ın derlediği notlara dayanarak hayatı hakkındaki bilgileri de derleyip toparlamıştır.

Bu yazımızdaki bilgiler de aşağı yukarı bu üç araştırmacının ortaya koyduğu bilgilere dayalı olarak hazırlanmıştır.

Âşık. Asıl adı İbrahim’dir. Gerede’nin Çağa bucağının Şahnalar (yeni adı Reşadiye) köyünde doğmuştur. Bayraktar Ali Ağa adlı bir çiftçinin oğludur ve asıl adı ise İbrahim’dir. [1]Âşık Dertli’nin hayatı babasının ölümü üzerine alt üst olacaktır. Dört kardeşi olan Dertli’ye babası yetecek kadar tarla bırakmıştır. Fakat Bucak ayanı olan Hendekçioğlu Halil Ağa, Dertli’nin babasından kalan tarlaları Dertli’nin elinden zorla alır. [2]O zamanki şartlar içinde derebeylerine ve ayanlara karşı gelmek mümkün değildir. Bunları hazmedemeyen ama Halil Ağa’ya da karşı çıkamayan Dertli köyünü terk etmek zorunda kalır.

Babasının ölümünden sonra başka bir köyde baba dostu olan birisinin yanına giderse de orada bir müddet çobanlık, çiftçilik yaptıktan sonra 25 yaşında iken  İstanbul’a ilk kez gelmiştir. Fakat III. Selim devrinde İstanbul’a dışarıdan gelenlere fazla kalma ve barınma şansı verilmemektedir.  Burada da barınamadığı için Anadolu’ya geçip kasaba kasaba dolaşmıştır.  İstanbul’dan geldiği Konya’da üç yıl kahveci çıraklığı yapar ve bu sıralarda Mevlevilik ile tanışır. Fakat Mevlevilik gezgin isyankâr ruhlu, delişmen mizaçlı, hareketli bir ruha sahip olan Dertli’nin karakterine pek uygun düşmemektedir. Ama Konya’da Âşık Şem’i   [3]ve Silleli Aşık Sururî   gibi aşıkların yeşerttiği bir ortam vardır. Konya’da eski buğday pazarı ve Türbe yanlarındaki kahveler âşıkların toplanma yeridir. İhtimal ki buralarda Konyalı Aşık Şem'i , Aşık Sururi veya dostları ile de tanışmış ozanlık geleneği hakkında Konya’dayken çok şey öğrenmiştir.

Konya’da aradığını bulamayınca sırasıyla Halep, Şam, Mısır’a kadar gitmiştir. Bu seyahatleri sırasında Bektaşi Gruplarına karışır ve Bektaşiler ile dolaşamaya onlar gibi yaşamaya başlar.  Gittiği Mısır’ seyahatinde on yıl vakit geçirmiş, Ankara’ya da uğramış sonunda çaresiz bir şekilde tekrar köyüne dönmüştür.  Kaynaklar Dertli’nin Mısırdan dönüp köyüne geldikten sonra evlendiğini yazar.[4] Köye dönüp evlendiğinde Aşık Dertli kırk yaşlarındadır.

 Şemsettin Kutlu’nun görüşüne göre bu yıllarda Dertli Mahlasını çok der çekmesinden dolayı kullanmaya başlar Dertli’nin ilk şiirlerinde kullandığı mahlası ise Lutfi dir.

Fakat iki yıl köyünde zar zor durabilen şair daha fazla dayanamayarak yerini yurdunu eşi ve iki çocuğunu bırakarak köyünden yine çıkar. (Eyup AKMAN, agy, ( 2004) bakü)  1825 yılında yaklaşık olarak elli üç yaşında iken yeniden İstanbul’a gider. Tavukpazarı, Beşiktaş ve Tahtakaledeki âşıklar kahvelerinde çalıp söyleyerek adını duyurur. Konaklarda da ünü yayılınca Eski Bolu mutasarrıfı Hüsrev Paşa ile de tanışır ve o’nın sayesinde II. Mahmut’un divanına kadar ulaşır.[5] Sultan II. Mahmud’a yakın olmak için şiirler sunar. [6]Ona şiirler söyleyerek padişahın gönlünü kazanır. Bu şiir Fes konulu bir şiirdir. Ve o sıralarda II. Mahmut kavuğu yasaklamış Fes giymeyi getirmiştir. İhtimaldir ki padışah’ın huzuruna çıkmak için Konya’da iken tanışmış olması gerektiği Silleli Aşık Sururî ve Aşık Şemi ’nin de yardımlarını görmüştür. II. Mahmut saz şairlerini seven onlara değer veren bir padişahtır bunun üzerine ona (1826) yılında Çağa âyanlığı verilir. Bu Âşık Dertli için müthiş bir fırsat ve Çağa Ayanlarından gördüğü zulme karşılık müthiş bir zafer ile intikamdır.  (1827) fakat vergileri devlete devret­mediği için ve içkiye düşkünlüğünden dolayı [7]bir sene sonra Çağa ayanlığından azledilir.  

Bu hayat öyküsü sıralamasında ne zaman okuryazar olduğu divan edebiyatı ile Arapçayı ne zaman öğrendiği konusu yerine pek oturmamaktadır. Fakat beli olan bir şey vardır ki Dertli okuryazar, Arapçayı kısmen de olsa bilen aruz ölçüsüne divan şiirine ve divan şiir öğretilerine belli bir düzeyde de olsa vakıf olan bir şairdir.

Yerleşik hayat tabiatına uygun olmadığı için tekrar seyahate çıkar, Sivas, Zile, Amasya, Çankırı ve Ankara ’da zengin konaklarının saz­lı sözlü toplantılarına katılır.

1840 yılında geçirdiği bir bunalım sonucu Bilecik Gölpazarı’nda boğazını keserek intihar etmeye kalkışır.[8]Ankara’da  âşıkları kollamakla ve himayesine almakla meşhur olan Alişan Bey’in himayesine girip konağına yerleşir. Alişan Bey, âşıkları koruyup kollayan, münevver, şiiri edebiyatı seven, bir ara Diyar-ı Bekir Voyvodalığı da yapmış olan Ankara eşrafından birisidir. Bu konak ve Alişan Bey pek çok halk ozanını ağırlamış ve konuk etmiştir. Bu ozanların içinde Erzurumlu Emrah  da vardır.[9] Çok büyük ihtimalle Emrah ile bu konakta karşılaşmış ve tanışmış olmalıdır. Çünkü bu yıllarda Emrah ‘da o konaktadır. Ve Alişan Bey Ölene kadar bu konakta kalmıştır.

Ahmet Talat Onay'ın verdiği bilgilere göre Âşık Dertli, Alişan Bey ile  şimdiki Ankara Koyunpazarı'nın olduğu Müneccim Tepesi denilen yerde bulunan meyhanelere  Alişan Bey ile birlikte gider onu işret âlemlerine sazı ve sözü ile iştirak edermiş. Nitekim Aşk Dertli öldükten sonra da mezarının Müneccim Tepesine gömülmesini vasiyet etmiş.  ( A.Talat Onay, Eski Türk Edebiyatında Mazmunlar, MEB, 1996, S. 368)   1845 ya da 1846 yılında Ankara’da  Alişan Beyi saçlarından öptükten sonra oradakilerle tek tek vedalaşıp bir hasıra uzanarak öldüğü rivayet edilir.[10] Mezarı Ankara’da Koyunpazarı yolundaki bir caminin haziresinde  olan Aşık Dertli'nin mezarı, Koyunpazarından Cebeci'ye doğru açılan yol çalışmaları esnasında  kaybolmuştur ( A.Talat Onay, Eski Türk Edebiyatında Mazmunlar, MEB, 1996, S. 368)  

Mezarının yıkılıp kaybolması üzerine yıkılması üzerine doğduğu yer olan Grede de Gerede yolu üzerinde bir  anıtmezar yapılmıştır.

Dertli 19. Yy ı ozanları içinde Seyrani Ve Emrah’tan sonra en tanınmış olan halk ozanıdır. Birkaç çırak da yetiştirmiş olan Dertli çağında da çok sevilmiş, divanı taş baskı olarak d basıldığına göre oldukça sevilmiştir.

 

 BEKTAŞi, tarikatına girmiş, Tasavvufi  şiirler de yazmıştır. Bektaşi geleneğine bağlı olan aşığın şiirlerinde toplumsal yergi, toplumun, ahlak, tutum, sosyal hayat ve sosyal dayanışma gibi çeşitli yönlerden aksayan yanlarına yönelik eleştirileri eserlerinde önemli yerler tutar.

Meslekte yetişmiş bir Âşık idi. Okur-yazar olduğu için Divan Şiirini de incelemiş, bu edebiyattan faydalanmıştır.

Dertli hakkında il çalışmayı   Ahmet Talat Onay ( 1920 den sonra )  Daha sonra da Cahit Oztelli 1953 yıllarında yapmışlardır. Cahit Öztelli, Seyrani ve Aşık Dertli adında bir eser yayınlamış ve onu tanıtmıştır.


 Çağının öbür saz şairleri gibi aruz ölçüsü ile gazeller, divanlar, kalenderiler de yazmıştır.  19 yy.ın pek çok halk ozanında da görülen bu durma göre Dertli’nin şiirlerinde de divan şiirine ve şairlerine karşı bir heves gözükmektedir. Çağdaşı olan medrese eğitimli diğer halk ozanlarına benzemeye çalışarak Dertli de divan şairlerini ve şiirlerini taklit eden şiirler yazmış, bazı şiirlerinde aruz ölçüsünü ve divan şiir nazım biçimleri ile beyit sistemini de kullanmıştır. Ne varki Aruzla yazdığı şiirlerde kusurlu bir nazım tekniği kullandığı, dil ve anlatım yönünden başarılı olmadığı gözükmüştür. Onun değerli olan şiirleri hece ölçüsü, halk dili, ve halk şiir tarzı ile yazmış olduğu şiirler olmuş, ustalığını ve sanatını bu tip şiirlerinde belli etmiştir.

Bir halk şair olarak baktığımızda çağının en büyük halk ozanlarından biri sayılabilecek kadar başarılıdır. Derli alaycı dili, usta tespitleri kolay ifade etme ve ince alaylı mizahi dili ile başarılı bir halk ozanıdır.

Daha çok şathiye türünde yazdığı softalığı, yobazlığı, cahil davranış ve tutumları eleştiren şiirleriyle tanınmıştır.  Toplumun cühela, bağnaz, tutucu, komik ve mantıksız yönlerine yönelik taşlamalarıyla ünlüdür.

Şiirle­rinde  Fuzuli Pir Sultan Abdal ,  Aşık Ömer  (17yy) ve Aşık Gevheri  ‘nin te­sirleri vardır. ARUZ ile yazılan Gazel, divan, Kalenderileri de bulunmakla birlikte asil değeri HECE ölçüsü ile yazdığı halk edebiyatı geleneklerine uygun olan koşma ve semailerinde görülür.  Aruz ile ayzdığı şiirlerinde Arapça sözcük ve tamamlalar da kullanmıştır. Hece ile yazdığı şiirlerinde kuvvetli bir lirizm, temiz ve sürükleyici bir üslup vardır. Daha hayatta iken şöhret sahibi olmuş, pek çok halk şâirince usta kabul edilmiştir.

Aşık Dertli‘nin dîvanı hem eski hem de yeni yazı ile basılmıştır [Dertli Dîvanı, taş basma, h. 1329; Ahmet Talât, Âşık Dertli Hayâtı ve Dîvânı, 1928; Fuat Köprülü, Türk Saz Şairleri, c. III, 1940 

HAKKINDA BİBLİYOGRAFYA

  • ·         Ahmed Talat Onay; Aşık Dertli - Hayatı, Divanı (Bolu -1928); (Osmanlıca)
  • ·         S. Nuzhet Ergun Bektaşi Şairleri, İstanbul 1939,
  • ·         Şemseddin Kutlu; Dertli, Kültür ve Turizm Bakanlığı (Ankara-1988); 
  • ·         M. Fuad Köprülü, Saz Şairleri (Ankara-2004), 679; 
  • ·         Mehmet Berberoğlu, Dertli (Bolu-1955).
  • ·         Türk Dili ve Edebiyat Ansiklopedisi, Dertli, İbrahim (İstanbul-1977), 2/ 253-255; 
  • ·         TDV İslam Ansiklopedisi, Dertli (İstanbul-1994), 9/186-187; 
  • ·         İbnü’l-Emin Mahmud Kemal İnal, Son Asır Türk Şairleri (Ankara-2000), c.3 / 1248-1252.
  • ·         Türk Dili ve Edebiyat Ansiklopedisi, Dertli, İbrahim (İstanbul-1977), 2/ 253-255; 
  • ·         Ali Abbas Çınar, Âşık Dertli bibliyografyası: hayatı, sanatı ve şiirlerinden örnekler, Kültür Bakanlığı, 1990
  • ·         H.Nezihi Okay (der.),  Bolu’lu Dertli Divanı-Hayatı ve Şiirleri, 1958.

Önemli Halk Ozanlarımız ( İlgilendiğiniz isme tıklayınız )

Kayıkçı Kul Mustafa ,  Katib , Erzurumlu Emrah ,  Erzurumlu Aşık Sümmani  ,  Divriğili Deli Derviş Feryadi ,  Aşık Yemini Derviş Muhammet ( Malatya- Arguvan) ,  Aşık Ferrahi ,  Kağızmanlı Hıfzı  ,  Musa Merdanoğlu  ,  Posoflu Aşık Müdami ,  Deliktaşlı Ruhsati , Âşık Zülali,  Âşık Şenlik,  Ercişli Emrah  ,  Âşık Ardanuçlu Efkari, Şarkışlalı Âşık  Şarkışlalı Talibi Çoşkun ,  Kaygusuz Abdal  ,  Kul Himmet Üstadım , Arapgirli Aşık Fehmi Gür

Şiirleri


KAYNAKÇA 

 


 

Edebiyat Dil bilim, Kültür, Folklor, Geleneksel ve Güzel Sanatlarla ilgili, Tez, yazı, İnceleme, ve Araştırmalarınız Sitemize üye olarak ve  bize başvurarak bu sitede Paylaşabilirsiniz.

 BAŞVURU İÇİN : ESA, İLETİŞİM  veya s_kuzucular@hotmail.com 

 

 

Bu içeriğe henüz katkı yapılmamış

Sitedeki yazıların tüm hakları ve sorumluluğu yazı sahiplerine aittir. Yazıların izin alınmadan kopyalanması ve kullanılması 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Yasasına göre suçtur. Aksi davranışlara karşın yasal işlemlere başvurulacaktır.


Henüz yorum yapılmamış