Firdevsi Şehname Konuları Önemi Etkileri


 

Dosya:Shahnameh3-5.jpg
Şehnameden Bir sayfa

Şehname ve  destan metninde geçen, , Cem Cemşit-i Hurşit ,  Zümrüd-ü Anka- Simurg ,  Demirci Gave Destanı,  Dahhak ve Efsanes , Rüstem - i Zal ve Afrasyap ve Savaşları,  Bijen  , Keykâvûs , Behram -ı Gur , Sam gibi kahramanlar ve bu destan kahramanları ile ilgili anlatılar, Bijen’in ve Şahgerd'in Kuyusu [1] Cem (Cemşit-i Hurşit)in şarabı [2], kadehi, , tahta çıkışı, Feridun ile ilgili anlatılar bulunur. Bunlara ilaveten  Şehnamede, Keykavus’un hilesi, Zülkarneyn, Zerdüştlük, ateşe tapmak, Zühre yıldızı ve ona dair anlatılar, Skendiz, Güneş ve diğer yıldızlarla ilgili pek çok konu da bulunur. Şehnamede, Zerdüştlükle ilgili pek çok esatir, inanç ve ritüellere de rastlanılır.  Eski devrin  astrolojisine dair konular, Şehname adı geçen hükümdarların kahramanlıkları veya işlevleri ile ilgili hususlar, tahta çıkışları, beratları yenilemeleri, eski İran takvimine göre, gün, mevsim dönümleri, burçlar ve bunlara dayalı efsanelere ilişkin telmihler, tarih düşürmeler de yer alır. Şehnamede geçen tüm bu konular Divan Şiiri ve Divan Şairlerinin kullandığı başlıca malzemeler[3] haline gelmişlerdir.  Şehnamede geçen hemen her unsur divan şairlerimizin ve nasirlerinin eserlerinde karşımıza çıkan unsurlar olmaktadır.

Şehname’nin Divan Edebiyatına Tesirleri

Divan Şairlerinin Şehname ’den oldukça etkilendikleri görülür. Divan Şiirinin kuruluş ve gelişme yıllarında bu etki oldukça üst düzeydedir. Şiirde övülen kişiler Şehname kahramanlarıyla karşılaştırılmış; bu beyitlerin anlamsal kurguları, yine onlara telmihlerde bulunularak oluşturulmuştur.

Şehname’nin Divan edebiyatı üzerindeki etkisi bununla sınırlı kalmamıştır. Bazı şairler, Şehname’yi nazım ve nesir olarak dönemin Türkçesine aktarmışlardır. Doğu kültürüne ait kimi mitolojik öğeler ve bu öğelerin şairlerin zihinlerinde oluşturduğu imgesel değerleriyle Türk Şiirine  benzetme, kıyas ve telmih noktalarından kaynak teşkil etmiştir. Özellikle Şehname’den etkilenme ve Şehnamenin kahramanlarından esinlenme, Divan Şiiri içerisinde daha yoğun olarak hissedilmekle birlikte; Türk halk edebiyatımızın çeşitli anlatım türlerinde (destan, masal, efsane vd.), halk şiirimizin içeriğinde ve günümüz Türk şiirinde de sıkça karşılaşılan bir olgudur.[4] Şehnamede anlatılan pek çok olay, Husrev-i Şirin, Ferhat ile Şirin,  Heft Peyker ve  İskendername , [5] Dahhak  vb’de de olduğu gibi pek çok mesneviye ve halk hikâyelerine de kaynaklık etmiştir.

Bu sebeplerden Şehname, Divan şiirine ve şairlerine kaynaklık eden başlıca eserlerden biridir.

Ancak, Osmanlı şairleri hükümdarları ve cihangirliklerini anlatırken benzetme unsuru olarak Şairlerimiz, Şehname kahramanlarını padişahları ve vezirleri övmek, padişahları adları Şehname’de geçen efsanevi hükümdarlara benzetmek veya onlarla kıyaslamak için kullanmışlardır. Ahmet Talat Onay’a göre şairlerimiz, padişahları“ kimisi hunhar, kimisi ayyaş İran hükümdarlarına” benzetirken farklı bir amaç içindeydiler: Bunu “ memdûhu övmek değil, aksine memdûha hakaret etmek için yapıyorlardı: “Türk erlerini Acem kahramanlarına benzetmekle memdûha en büyük hakaretler yapıldığının kimse farkına varmamıştır. Türk şairi kendi hükümdarını överken genellikle benzettiği İran şahlarını onların yanında küçük göstermiştir “ diyerek konuya farklı bir açıdan da bakmıştır.

Divanlar incelendiğinde görülecektir ki umumiyetle bu karşılaştırmalarda Şehnamede adları geçen efsanevi Acem Şahları  Osmanlı Padişahlarından küçük ve hakir gösterilmişlerdir.

Pâdişâh-ı bahr u ber Sultân Süleymân Şâh kim
Bir kemîne çâkerin Cemşîd u Hâkân eyledi (Hayalî)

Sâye-i lütf-ı Hüdâ Hazret-i Sultan Ahmed
Ki Feridûn u Sikender olamaz derbânı (Nef’î)[6]

Yani şaire göre kendi sultanı yanında Feridunlar, Cemler, İskenderler kapıcı bile olamazlar. Bu ifadelerdeki abartı göz ardı edilemez, işin hakikati sorgulandığında öyle olduğu veya olmadığı iddia edilemez, ama bu benzetmelerde Türk hükümdarlarına birer övgü varken Acem şahlarına da hatırı sayılır yergiler vardır. Şairlerimiz kendilerini Acem şairleri ile de mukayese ederlerken aynı düşünce biçimi ile hareket etmişler, özellikle 16 yy. dan sonraki şairlerimiz kendilerini Acem şairlerinden çok üstün görmüşlerdir.

Divan şiirinin  arka plânını sadece  Farisi ve Arabî unsurlara bağlamak da yanlış olacaktır. Divan şiirinin ele aldığı efsanevi ve mitolojik unsurları arasında Hint, Çin, Ortadoğu’nun başka milletleri, Yunan,  Helen ve Anadolu,’da daha önce yaşamış diğer kültürlerden alınmış öğeler de bulunur.  Bu unsurlar biraz da zaten İran mitolojisine de  bu milletlerden girmiş unsurlar ve figürler olmaktadır.  Kısaca divan şiirinde gördüğümüz bir çok motif, Yunan, Helen, Roma, Hint hatta Çin kültürlerindeki unsurlara kadar uzanır. Bu nedenle mitolojik figürlerin ilşk defa hangi kültürde oluştuğu veya” hangi millete aidiyeti önemli tartışmaları da beraberinde getirmektedir.[7] Nitekim, derinlemesine bakıldığında Sümer tanrılarının ad ve kısmen işlev değişiklikleri ile Yunan, Minos, Miken, Helen, Roma medeniyetlerine intikal ettiği , sonra da Acem Arap ve İslam  edebiyatlarının kültürlerinde de görüldüğü fark edilir. Örneğin Sümerlilerin istar’ı,  Venüs ve Afrodite’ye sonra da Zühre olarak Yakındoğu kültürlerine Zühre ve Nahid olarak geri döndüğü görülür. Ball, Marduk ve Damuzi gibi Ön asya mitlerindeki figürlerin Yunan, Helen ve Roma mitlerindeki  mitolojik karakterlere dönüşmüş olmalarını izlemek ve  anlamak zor değildir. 


FİRDEVSİ VE HAYATI HAKKINDA

Künyesi Ebü 'l-Kâsım 'dır . Asıl adının Ahmet yahut Mansur veya Hasan olduğu tahmin edilmektedir. Doğum tarihinin 935- 940 yılları arasında olması Ölümün ise 1020 olması gerektiği anlaşılır. [8] Babasının adı İshak,  dedesininki ise Şeref şah 'tır. Babasının güzel bir Bahçe sahibi olmasından dolayı Firdevsî denilmiştir. Horasan 'ın Tus şehri civarında Rezân veya Şâdâb adlı köyde doğmuştur. Doğduğu şehre nispetle Firdevsî-i Tûsî denilmiştir. Avrupalılar bunu Ferdusi şeklinde yazarlar. Hakkındaki en eski kaynak; Nizâmî-i Arûzî 'nin Çihâr Makâle adlı eseridir. Bu esere göre,  Firdevsi, Tûs 'un dehkanlarından biridir. Dehkân çiftlik sahibi demekti. [9]Ayrıca malî ve idarî gücü olanlara da dehkan denilmiştir. Dihkanlar kendilerini Sâsânî hükümdarı Hoşeng’in kardeşi Vehgerd’in oğullarının soyundan gelen Sasanilerin soyluları olarak görmüşlerdir.[10] Hülâgû Han ’nın büyük veziri  Nasirettin Tusi  ile Alpaslan ile Melikşah’ın büyük veziri  Nizamülmülk ‘te [11] Tus şehrinde doğmuşlardır.  Nizamülmülk de  Tus şehrinin Dihkan’nın oğludur.

Firdevsi'nin babası, Tus ırmağı yakınlarındaki bir arazinin sahibi ve Dihkan'ı idi.[12] Firdevs’i iyi bir Eğitim görmüş, Arabîyi ve Pehlevî lisanını öğrenmiştir. Şiirler yazacak kadar Arapçaya hâkimdir. O yıllarda hemen hemen unutulmuş olan Pehleviceyi de bilmektedir.[13] Gençliğinde rahat bir hayatı olduğu, ancak sonrada çiftçilikle hayatını kazanması mümkün olmadığı için geçim zorluğuna düştüğü anlaşılmaktadır. Çünkü soğuktan zarar gördüğü, hayvanlarının öldüğünü, vergi ödeyemeyecek duruma düştüğünü eserinde kendisi haber vermektedir. bir ara İran 'dan Irak 'a giderek Şiî Büveyhoğulları Behâüddevle 'nin sarayında kaldığı ve buradayken   Yusuf ile Züleyha mesnevîsini yazdığı söylenmektedir. [14] Şehname vezni ile yazılan bu mesnevînin Firdevs’iye ait olmayıp, Amânî adındaki Horasanlı bir şâir tarafından yazıldığı anlaşılmıştır.

Şehname’nin Firdevsî tarafından 10. yüzyıl’ın sonunda kaleme alınmasından sonra, Doğu edebiyatlarında Şehname yazma geleneği başlamıştır. Pek çok şair, Şehname kahramanları etrafında oluşturdukları müstakil eserlerle bu geleneğin yerleşmesini ve devamını sağlamıştır.[15] Türk edebiyatında, Arapça ve Farsça tercümelere dayalı hikâyeler anlatan meddah tipindeki hikâyecilere Firdevsî’nin Şehname’sinden hareketle “Şehname-hân (Şehnâme) anlatıcısı” denildiğini de görmekteyiz.  Evliya Çelebi 'de, Şehname'nin Bursa İçindeki kahvelerde meddahlar tarafından ezberden okunduğunu anlatır.

ŞEHNAME’NİN YAZILMASI FİRDEVSİ VE GAZNELİ MAHMUD

Şehnameye daha önceden Dakiki ve Danişver adlı müellifler tarafından başlanmış ama bu eser yarım kalmıştır.  Gazneli Mahmud bu eserin tamamlanmasını arzu etmiştir ancak edebiyata çok meraklı olan Sultan Gazneli Mahmud için bu efsaneleri tamamlayacak tek kişi Firdevsi’dir.  Gazneli Sultan Mahmud  Şehanmeyi tamamlatmak istemiş bu nedenle de bu eseri tamamlayabilecek bir müellif aramaya koyulmuştur. Söylencelere göre de Sultan Mahmut’a saray şairi Unsuri, Gazneli Mahmud’a bu eseri yazabilecek kişinin Firdevsi [16] olduğu söylenmiştir. Bunun üzerine bu eseri yazması için Firdevsi Gazne’ye davet edilir.

Başka bir söylenceye göre Firdevsi, saraya girmekte zorluk çeker. Sarayın çevresinde dolaşırken üç saray şairi ile karşılaşır. Onlara dileğini söyler. Şairler Firdevsi’yi sınamak için küçük bir deneme yaparlar. Denemenin amacı şudur: Dizeleri “ şen ” hecesiyle biten bir dörtlük söylemek. Buna göre her biri sırayla bir dize söyleyecektir. Farsça’da “ şen “ hecesiyle biten üçten fazla sözcük bulunmadığını düşünen saray şairleri, Firdevsi’nin uyak bulamayacağından emindirler. Saray şairleri sırayla üç dize söyledikten sonra sıra Firdevsi’ye gelir. Firdevsi, İran’ın eski kahramanlarından Poşen’in adını dördüncü dizeye uyak yaparak dörtlüğü tamamlar. Bu kahramanın kim olduğunu bilmeyen şairler Firdevsi’nin açıklamalarına hayran kalırlar ve Firdevsi’yi Sultan Mahmud’a tanıtırlar.[17] Daha sonra da Gazneli Mahmud, Şehname’nin yazılmasını ister.

Gerekçe ne olursa olsun Firdevsi, kısa zamanda Sultan Mahmud’un hayranlığını kazanmış, Şehname’yi yazabilmesi için sarayda kendisine özel bir yer ayrılmış ve Firdevsi eserini burada yazmaya başlamıştır.  Firdevsi’nin yazdığı bölümleri okudukça hayranlığı artan Sultan Mahmud şairin her beyti için bir altı ödenmesini buyurur. Ama vezir, Firdevsi’yi kıskandığı için ve bu ödemenin bütçeye büyük getireceği gerekçesiyle buyruğu savsaklayıp, ödemeyi yapmaz. Firdevsi ise kişiliğine yediremediği için veziri, Sultana şikâyet edemez. Bu arada şairin yazdığı bölümler elden ele dolaşmakta, ünü yaygınlaşmaktadır. Ama bu durum şaire düşman kazandırır, sarayda onu çekemeyenler artar. Bu kişiler, Firdevsi’nin din yolundan sapmış biri olduğunu ileri sürerler ve söylentiler Sultana kadar ulaşır. Sonunda Firdevsi 60 bin beyitten oluşan Şehname’yi Sultan Mahmud’a sunar. Sultan şaire 60 bin altın yerine 60 bin gümüş verince Firdevsi, kendisini aşağılanmış hissederek saraydan ayrılır. Bir söylentiye göre aldığı paranın yarısını bir hamamcıya, yarısını da içtiği şerbetin karşılığı olarak şerbetçiye verir. Daha sonra Herat kentinde bir dostunun yanına sığınır.

Bazı kaynaklar Firdevsi’nin Herat’tayken Sultan Mahmud için ağır bir yergi şiiri yazdığından söz eder. Bazı kaynaklarda ise şairin, Herat’ta büyük bir caminin duvarına Sultan Mahmud için yazdığı övgü şiirini astığını ve bu övgüyü duyan Sultan Mahmud’un yapılan haksızlığı öğrendiği yazılıdır. Sultan Mahmud, hemen 60 bin altını Firdevsi’ye gönderir. Ama altınları getiren ulak, kentin bir kapısından girerken, Firdevsi’nin cenazesi de öbür kapıdan çıkmaktadır. Şairin kızı da gönderilen altınları bir hayır kurumuna bağışlar.[18]

ŞEHNAMENİN KONUSU VE ÖNEMİ

Şehname (Farsça: Shah namah, Šah-nama), Firdevs’inin eski İran efsaneleri üzerine kurulu manzum destanıdır. Firdevsi Şehnameyi Nuşirevan'ın İran tarihine dair söylentileri derletip yazdırmış Hükümdar Yezdicerd de Danişver adlı bir Dihkan'a bu eserleri düzenlettirmişti.[19]

Firdevsi , Danişver’in bu eserinden ve Dakiki’nin yazmaya başlayıp bitiremeden öldüğü 1000 beyti aşkın İran destanından faydalanmış ve bu eseri çok parlak bir şekilde yeniden yaratmıştır. Şehname’nin diğer kaynakları arasında İran’ın resmi tarihi sayılan ve esatir ananelerini toplayan Hudayname önemli bir yer tutar. Bunun yanında Firdevs küçük kitaplar halinde bulunan değişik hikâyeleri de dikkatle incelemiştir. Ebu Müeyyed Belhi’nin mensur ve Mervezi’nin manzum şehnameleri de Firdevsi’nin belli başlı kaynakları arasındadır. Yine Sa’li’nin Arapça yazılan Gurerü Ahbar ve Mülüku Fars’ü ile Biruni’nin Asaru’l-Bakiyye’si de yararlanılan eserler arasındadır.[20]

Şehname, İran edebiyatının en büyük eserlerinden biri hatta birincisidir. Şehname, İran’ın Arap egemenliğine girene kadarki tarihini içerir. İran tarihi ve mitolojisi, eldeki eski kitaplara, dilden dile dolaşan söylencelere ve öykülere dayanılarak yazılmıştır. Yapıt mesnevi biçimde düzenlenmiş 60 bin beyitlik bir şiirdir. Firdevs’i yapıtını yazarken bir tarihçi gibi çalışmış ama tarihsel bilgileri güçlü şiir yeteneği ile işlemiştir. Şehname’nin başında; “Otuz yıldır çok zahmet çektim ve Acem milletini bu Fars diliyle kaybolmaktan kurtardım.” denilmektedir. Firdevsî bu eserini 1010 senesinde Gazneli Mahmut Hana takdim etmiştir. Eserini 70 yaşında tamamladığı söylenmektedir.

Nitekim öyle de olmuş, İran  mülkü, Arap istilasından kurtulduktan sonra bu edefa, Gaznelilerin, Karahanlıların, Selçukluların, daha sonra da Safevilerin , Nadir Şah’ın egemenliği altında kalmış, ancak ve ancak  20 .yy başlarında yeniden kurulabilmiştir.   İran medeniyetinin on bir asır boyunca İslam ve Türk egemenliği altında kalmasına rağmen yeniden devlet olarak ortaya çıkabilmesindeki en büyük sır da Şehname’de aranmalıdır. Nitekim, Selçuk, Çağrı ve Alpaslan olarak iran’da egemenlik kuran Selçukluların ve Gazne hükümdarlarının adları dahi Şehname yüzünden Keykubad, Keyhüsrev,  Behram gibi  Şehnamede adları geçen efsanevi İran şehinşahlarının adlarına dönüşecek,  Selçuklu ve Gazneli devletleri kültürel manalarda Acem ve Sasani devlet düzenini taklid eden bir yapıya benzeşecektir.  Kısaca Şehname, tek başına orduların kılıçlarını kıran ve kendi kültürüne  tabi eden edebi bir misaldir.

Firdevsî’ Şehname metnini 30 yıl gibi çok uzun bir zamanda, neredeyse bütün İran coğrafyasını gezerek, derlemeler yaparak oluşturmuştur. Şehname, bir milletin ilk insandan kitabın yazıldığı tarihe kadarki tarihî serüvenidir. Şimdi hangi millet ilk insandan yaşadığı güne kadar tarihî macerasını adım adım takip edebilir. Bütün bir Şehname İran milletinin eşsiz yiğitliği, insanlığı yönetmek için doğmuşluğu, yeryüzünün gerçek sahibin (Feridun’dan dolayı) kendileri olduğu, “İran’ın her şeyini yeryüzündeki her şeyden üstün tutmak” fikri üzerine kuruludur.[21] Firdevsi, eserini tam bir İran milliyetçisi mantığı ile yazmış,  İran, Türk idarecilerinin ve ordusunun hükmü altında iken İranlılara karşı sürekli mağlup gösterilen bir destanlar serisi olarak hazırlanmıştır. Daha da ilginç olanı tarihi gerçeklere uymasa bile Türkleri, İranlılara karşı sürekli olarak mağlup gösteren bu eseri bir Türk Hükümdarına takdim etmiş, umduğundan daha az para aldığı için de Sultan Mahmud’a küsmüştür.  ( konu hakkında geniş fikir için bkz Şehname'de Rüstem - i Zal Afrasyap ve Savaşları )

Šahname, Şehnamedeki anlatılar Avesta’dan İslam’ın ortaya çıkışına kadar olan zaman periyodunu kapsar. Konu, Avesta’daki bazı kahramanların yiğitliklerini anlatan yeşt (ilahi)lerle başlar . Tarih öncesi zamanlardan başlayıp Sasani İmparatorluğu sonuna dek tüm eski İranlı kralları inceler. Bunlar; Gayomarth, Hošang, Tahmorath, Ğamšid, Zuhhak, Feredun, Manutschehr, Kai Chobad, Kai Kawous (Kai Kaos), Kai Khosrow, Bahman, Dara (III. Darius), Iskandar (Büyük İskender), Ardaschir I., Šapur I., Hormoz, Bahram V., Chosrau, Yazdgird III. Gibi krallar, ana tema Zabulistan prensi efsanavi kahramanı Rostam (Rüstem), Esfandiar (Goštasp'ın oğlu) ve Afrasiab gibi, kahramanları ve suçluları içerir. Şehnâme, Türk tarih ve kültürü açısından zengin bilgiler ihtiva etmektedir.  Şehname bir yönüyle” Farsların, Arap ve Türklerden daha üstün bir ırk olduğu iddiasını kanıtlamak için yazılmış bir eserdir. " [22] Destan İran - Turan (Türk) ( Şehname'de Rüstem - i Zal Afrasyap ve Savaşları) [23]mücadelelerine çok geniş yer ayırmıştır. Birçok efsane, menkıbe, rivayet ve hayal unsuru motiflerle, gerçek dışı olayları anlatan destanda, tarihi kişilerin yanında, hayalî kahramanlara da geniş yer verilmiştir.

Şehname’de, İranlılarla Türkler arasındaki mücadelelerde, büyük Türk kahramanı olarak takdim edilen Afrasyab’ın, İran Şahı Keyhüsrev tarafından tuzağa düşürülerek hile ile öldürüldüğü günü kurtuluş günü kabul edip, bayram yaptıkları ve bu günün, daha sonraları Nevruz bayramı olarak kutlandığı kaydedilir.

Şehname’de karşılaştığımız diğer bir olay da, Gave- Kawa efsanesidir. ( bkz  Dahhak ve Efsanesi-

 DEMİRCİ KAVA GAVE DESTANI)

Bu efsaneye göre; zalim bir Arap hükümdarı olan Dahhak, hastalanır, vücudunun her tarafından ejderhalar çıkmaya başlar. Hekimler bir çare bulamaz. Bir gün, tabip kıyafetinde gelen Şeytan, onun insan beyni yerse iyileşebileceğini söyler. Bunun üzerine Dahhak, halkından her gün iki kişiyi öldürterek beynini yer. Bu kişiler arasında demirci Gave’nin on yedi oğlu da vardır. Halk, Hükümdara karşı ayaklanır. [24]Demirci Gave- Kawa'nın önlüğü  Dahhak ve  tarafından öldürülen oğlunun kanlı gömleği Gave isyanının bayrağı olarak sembolize edilir. Halk gömleği ve Gave’nin iş önlüğünü bayrak olarak sallamaktadır. ( bkz Direfş-i Gayvani: Gave'nin Önlüğü Sahtiyan Bayrak ) Oğulları Dahhak tarafından öldürülen demirci Kava da bu isyanın elebaşlarındandır. Dahhak’ın saltanatına son veren halk, bu günü bayram olarak kutlar. Firdevsi destanında, Dahhak’ın hükümdarlığının “bin yıldan bir gün noksan” sürdüğünü kaydeder. [25] Bu olay Ortaasya’daki diğer kültürler gibi Türkler arasında da nevruz bayramının ve geleneklerinin ortaya çıkmasına vesile olmuştur.[26] ( bkz Dahhak ve Efsanesi ( Şiirimizde Dahhak Gave Sahtiyan )

Şehname, tarihte yaşandığı kabul edilen İran-Turan savaşlarına ve ilişkilerine ışık tutması bakımından da önemli bir kaynaktır. Firdevs’inin zaman zaman övdüğü, zaman zaman da kendi milletini yüceltme adına küçümsediği Efrasiyâb’ın Türk destan kahramanı  Alp Er Tunga  olduğu pek çok kaynakta belirtilmektedir. ( bkz Alp Er Tunga Destanı Özeti Şehname ve D. Lüğat'üt, Tük' e Göre )

Şehname’nin büyük bir bölümü, İran Hükümdarlarının Turan Hükümdarı  Afrasyap  ile yaptığı savaşlara ayrılmıştır. Aslında Şehname’nin büyük bir kısmı için, “İranlılarla Turanlıların ezelî kavga ve savaşlarını anlatan uzun hikâyedir” Efsanevi Turan hükümdarı  Afrasyap, 60 bin beyit tutan Şehname’nin ilk 29163 beyit boyunca sürekli adı geçen bir şahsiyet olmuştur. Yani Şehname’nin yarısı Efrasiyap - İran ve Rüstem-i Zal savaşlarından ibarettir denebilir.  Üstelik  Afrasyap’ı durdurabilen tek güç hayali bir İran destan kahramanı olan Rüstem olabilmektedir.

Şerifi’nin Şehname çevirisinde Efrasiyap “29162. beyitte “ Keyhüsrev  tarafından öldürülür.[27] Firdevsî’nin Efrasiyab nefretini Efrasiyab’ın yakalanışını anlattığı bölümde de görmek mümkündür. Efrasiyab bir mağaraya sığınır ve onu o mağarada elini eteğini dünyadan çekmiş, vaktini ibadetle geçiren, münzevi bir derviş yakalar. Kimseye azar eriştirmeyen, Hak emrine itaat eyleyen, bir ulu zahit olan bu derviş ne hikmetse katı bir Afrasiyab düşmanıdır. Onu mağarada görür görmez zünnarıyla yakalar ve zerre merhamet etmeksizin Keyhüsrev’e teslim eder. ( bkz Şehname'de Rüstem - i Zal Afrasyap ve Savaşları )

Esasında  Şehname, Avrasyap’ın  Keyhüsrev tarafından öldürülüşüne kadar ki karanlıkta kalmış olan  Hunlardan önceki Türk tarihine de bir ışık tutmaktadır. Eski Türk tarihi ile ilgilenen tarihçilerimizin Hun devleti öncesi Türk tarihine ve Türk İran savaşlarına  bu noktadan bakmaları gerekir.

Nitekim Türklere ait Şu destanı da muhtemelen bu tarihlerle alakalı olmaktadır.  Şehname Britanyalılara ait Kral Arthur, Finlilere ait Kalevala, Hintlilere ait Ramayana, Antik Yunanlılara ait İliada ve Odysseia destanları  gibi İranlıların milli bir destanıdır.

 Belgelenmiş Şah-nama'nin resimli el yazmaları İlhanlılar döneminde (1256 – 1353) tarihleri arasında yazılmış ve böylece farklı bir edebi eser oluşturulmuştur. Mitsel unsurlar her ne kadar İran tesiriyle Şehnâme kanalıyla şiire girmişse de bunların; Eski Mısır’dan kadim Ön Asya milletlerine (Babil, Asur, Sümer, Akad, Kenan vb.) Çin ve Hind’den Yunan’a, eski Türk mitolojisinden, eski Orta Asya kavimlerinin masallarına; Tevrat, Zend-Avesta, Vedalar gibi Kutsal Kitaplara, İsrâiliyyât gibi çoğunluğu hurâfevî anlatılardan, dünyanın meşhur Destanlarına (Mahabharata, Gılgamış vb.), Peygamberlerin kıssalarından, Herodot’un Tarihine, hâlen anlatılan masallardan, çeşitli milletlerin tuttuğu savaş kroniklerine, muhtelif sanat âbidelerinden kişisel menkıbelere ve daha pek çok değişik kaynaklara kadar uzanan çok derin, karmaşık ve girift bir geçmişi vardır.

Firdevsî’nin çizdiği bütün karakterlerin dünyanın diğer büyük mitolojik karakterleri ve kutsal kitapların büyük şahsiyetleri ile de çok yakın alakalara sahiptir. Mesela ünlü Siyavuş’un hikâyesi Yusuf ve Zeliha aşkının, Keykavus’un hikâyesi Nemrûd  tiplemesinin, Feridun’un tarihi rolü Nuh peygamberin, Zal veya Keyhüsrev’in hikâyelerinin Zeus, Oidupus gibi mitolojik figürlerin hikâyelerinin İran’a uyarlanmış halleri şekillerindedir. Nitekim “ mitolojik metinler kahraman ve eylem tiplemesinde hemen hemen birbirlerinin aynısıdır.”[28] Mitolojik figürler bir kültürden başka kültüre işlevleri aynı ama isimleri farklı olarak geçiş yapmıştır.

14.yüzyılın sonunda , Firdevsî ‘nin bu eserinden kaynaklanmış olarak Garšasp-nama, Borzu-nama, Bahman-nama ve Sam-nama gibi destanlarda türemiştir.
 

ŞEHNAME’NİN TÜRKÇE ÇEVİRİLERİ

En eski Şehname'nin Türkçe çevirisi, belirsiz bir yazar tarafından 1450–51 yılları arasında, Sultan II. Murad'ın (salt. 1421–51) Osmanlı İmparatorluğu döneminde yapılmıştır.

İkincisi, üseyin bin asan Şerif (ö. 1514) (Şerifi bin Amed olarak da bilinir), tarafından Türkçe çevirisi yapılmış, daha sonra İstanbul'dan Mısır'a gitmiştir. Son Mamluk sultanı Kansu Gavri (Gansu Gawri) emri üzerine, 1510 yılında Kahire'de tamamlamış, tam çevirisi onun on yılını almıştır. Başka bir çevirisi de 17. yüzyılın ilk yarısında Derviş Hasan tarafından Sultan II. Osman için yapılmıştır.

Şehnamenin büyük bir bölümü Milli Eğitim Bakanlığı yayınları ile günümüz Türkçesine çevrilmiştir. Bu yazımızın da ana kaynağı olan bu kitap Necati Lugal Tarafından günümüz Türkçesine çevrilerek 4. cilt halinde 1967 yılında yayımlanmıştır.[29]

  1. Hüsrev Kimdir Edebiyatta Hüsrev-i Perviz

ŞEHNAME NİN ÖZETİ VE BÖLÜMLERİ

Başlangıçtan X. Yüzyıla kadar Iran tarihini bir bütün olarak kapsayan eser dört ana bölüme ayrılır. Şehname’de Firdevsî, İran tarihîni dört büyük döneme ayırmaktadır:

  • 1) Pişdânîler sülâlesi. 
  • 2) Kiyânîler sülâlesi. 
  • 3) Eşkânîler sülâlesi. 
  • 4) Sâsânîler sülâlesi.

Pişdânîler sülâlesinden 10, Kiyânîler sülâlesinden 15, (Eşkânîler sülâlesinden kısa bir süre), Sâsâniler sülâlesinden de 9 hükümdarın devri anlatılmıştır. Pişdânîler ve Kiyânîler yıldızlara ve güneşe taparlardı. M.Ö. 100 yılında Kiyânîler zamanında Zerdüşt (Zoroastre) ismindeki birisi Mecusîliği çıkardı. Bu dinîn mensupları hazret-i Ömer zamanında İslâmiyet’i kabul ettiler. Zerdüşt’e kadar olan hükümdarların tarihî Avesta’dan alınmıştır. Pişdânîlerin tarihî efsaneler şeklinde anlatılmaktadır. Kısmen Hint-İran ortak mitolojisine girmektedir.[30]

Şehname’de, Zerdüştlüğün ortaya çıkışı ve bu dönemin hükümdarı Keykavus, çok uzun anlatılmaktadır. Kiyânîlerin tarihî ile alâkalı olarak İskender'in  İssos Savaşında  Dara’yı mağlup etmesi ve İskender hakkında bilgiler ( Bkz:  İssos Savaşı Nasıl ve Nerede Yapılmıştır.) Yunancadan Pehleviceye çevrilen İskender Kıssası’ndan alınmıştır. Yine bu devirde Türk Hükümdarı Alp Er Tunga  ile yapılan savaşlar eserde mühim bir yer tutmaktadır.
 

Birinci ve ikinci bölümler İran tarihinin  masal çağıdır. Bu çağda yaşayan bütün kahramanlar doğaüstü güçler kazanmış, olağanüstü başarılar göstermiş yiğitlerdir.

Üçüncü bölüm Iran’ın yarı tarih, yarı masallar çağını konu edinir. Bu bölümde olaylar geniş hayal gücüyle zenginleştirilmiştir. Özellikle İranlılarla Turanlılar arasında yapılan savaşlarla donatılmıştır. Şehname’nin dördüncü bölümü ise İran ‘in bilinen gerçek tarihini konu edinir.

Tarihte bilinen eski İran hükümdarlarından başlayarak Firdevs‘inin çağında yaşayan son hükümdara kadar bütün İran tarihi bir bütünlük içinde işlenir. Destanın en büyük ve en başarılı kahramanı Rüstem ‘dir. Eserde Rüstem-i Zal ile Alp Er Tunga mücadeleleri en geniş alanı kapsar. Bu bölümlerde Alp Er Tunga- Afrasyap -, kardeşi Alp Arız da Agrires adı ile görülmektedir. Afrâsiyâb, Türklerin en eski atası olan Tur veya Türk'ün soyundan gelmektedir. Şehname’de babası nın adı Peşenk veya Feşenç'tir. Togan bu kelimenin Peçenek Türkleri ile ilgili olabileceğini düşünmektedir. Dîvânü Lûgati't-Türk adlı eserinde madde başlarına verilen örneklerde yer alan dörtlüklerin bir araya getirilmesiyle tam metnini elde edebildiğimiz Alp Er Tunga destanından Kutadgu Bilig  ’de de bahsedilmektedir. Bu iki büyük kaynak Alp Er Tungayı Şehname’nin kahramanı  Afrasyap ile birleştirmektedirler. 

Şehname’de Türk ülkesi genel olarak "Turan" veya "Turan Zemin", nadiren de "Şehr-i Turan" adını taşımaktadır. Asya'dan İran'ın Kuzey-Doğusuna kadar Türklerle meskûn sınırsız alanları ifade eden bu mefhum pekiyi tanımlanmamıştır.[31]

 

Rüstem ve Afrasyap savaşları şu şekilde özetlenebilir. “Turan şehzadesi Efrasyap babasının isteği üzerine İran’a harp açtı. İki ordu Dihistan'da karşılaştılar. Boyu servi, göğsü ve kolları arslan gibi ve fil kadar kuvvetli olan Efrasyap, İranlı’ları yendi. İran padişahı Efrasyap'a esir düştü. İran’ın ilk intikamını o zaman İran’a bağlı olan Kabil Padişahı Zal aldı. Zal başarılı olmasına rağmen İran şahının öldürülmesini engelleyemedi. Efrasyab İran’ı ele geçirmek için yeni bir savaş açtı. İran’ın yetiştirdiği en büyük kahramanlardan Zal oğlu Rüstem Efrasyab'ın üzerine yürüdü.. Efrasyab ile Zal oğlu Rüstem arasında bitmez tükenmez savaşlar yapıldı. İran tahtında bulunan Keykavus, hem oğlu Siyavuş'u hem de Zal oğlu Rüstem'i darılttı. Siyavuş, Efrasyap'a sığındı. Siyavuş'un Turan'da bulunduğu sırada evlendiği Türk beyi Piran’ın kızından bir oğlu oldu. Siyavuş oğluna babası Keyhusrev'in adını verdi. Efrasyab uzun yıllar Turan'da hükümdarlık etti. İranlılar Siyavuş'un oğlu Keyhusrev'i kaçırarak İran tahtına oturttular. Keyhusrev Zaloğlu Rüstem'le işbirliği yaptı ve Turan ordularını yendi. Keyhusrev ile Efrasyap defalarca savaştılar. Sonunda ordusuz kalan Efrasyap, Keyhusrev'in adamları tarafından öldürüldü. Şehname’de Efrasyap adıyla anılan Turan hükümdarı Alp Er Tunga'nın İran hükümdarlarına sık sık yenildiği anlatılmaktadır. Ancak İran Turan savaşlarında İran hükümdarları sürekli değişmiş 140 yıl yaşadığı rivayet edilen Alp Er Tunga ise mücadeleye devam etmiştir.”[32]

Şehname ‘de işlenen konularda iki ana düşünce vardır. Bunlardan birincisi, Iran ‘in bağımsızlığı; ikincisi de, doğruluk ve adalet duygusunun geliştirilmesidir. Iran halkı ülkeyi eline geçiren zalimlerin baskısından kurtulmak için Dehhak ‘in kişiliğinde örnekleşen zulme karşı Gave ‘nin varlığında biçimlenen bağımsızlık, baskıya karşı direnme duygusuyla harekete geçer. Yapılan kanlı çarpışmalar sonunda adalet zulme üstün gelir, Dehhak ortadan kaldırılır. Zalim bir Arap hükümdarı olan Dahhak, hastalanır, vücudunun her tarafından ejderhalar çıkmaya başlar. Hekimler bir çare bulamaz. Bir gün, tabip kıyafetinde gelen Şeytan, onun insan beyni yerse iyileşebileceğini söyler. Bunun üzerine Dahhak, halkından her gün iki kişiyi öldürterek beynini yer. Bu kişiler arasında Kürt kavminden demirci Kava’nin onyedi oğlu da vardır. Halk, Hükümdara karşı ayaklanır. Oğulları Dahhak tarafından öldürülen demirci Kava da bu isyanın elebaşlarındandır. Dahhak’ın saltanatına son veren halk, bu günü bayram olarak kutlar. Firdevsi destanında, Dahhak’ın hükümdarlığının “bin yıldan bir gün noksan” sürdüğünü kaydeder.

  1. Pişdadiler dönemi: Burada Kiyumers, Cemşid, Feridun, Sam, Rüstem gibi efsanevi hükümdarların saray hayatları ve savaşları anlatılır. Feridun’un çocukları ülkeyi aralarında paylaşırlar ve İran ile Turan (Orta Asya Türkleri) arasındaki ezeli mücadelelerin başlangıcı.
  2. Keyaniler dönemi: Bu dönemde de Keykavus, Keykubad, Keyhüsrev gibi hükümdarların anlatıldığı bu bölümün sonunda Taganizm’e üstün gelen Zerdüşt dini ortaya çıkar ve Ahamenilerden birkaç kişinin anlatılması ve İskender’in İran’ı istilası ile biter.
  3. Eşkaniler dönemi: Bu dönemde de İskender’in doğu geleneğinde gelişmiş olan efsanevi hayatı ve Dara (Darius) ile aralarındaki mücadeleler uzun uzun anlatılır.
  4. Sasaniler dönemi: Dokuz Sasani hükümdarın anlatılmasından sonra bu sülalenin tarihten silinişi ile konu biter. [33]

Bazı Mesneviler ve Linkleri

KAYNAKÇA

Dosya:Shahnameh3-1.jpg    Dosya:Baysonghori Shahnameh battle-scene.jpg
Büyük ArapçaYazı: Şehname-i Firdevsi                    Keyhusrev ve Afrasyap arasındaki savaş- Şehnameden Minyatür
 

Edebiyat Dil bilim, Kültür, Folklor, Geleneksel ve Güzel Sanatlarla ilgili, Tez, yazı, İnceleme, ve Araştırmalarınız bize başvurarak bu sitede Paylaşabilirsiniz.

 BAŞVURU İÇİN : ESA, İLETİŞİM  veya s_kuzucular@hotmail.com 

Bu içeriğe henüz katkı yapılmamış

Sitedeki yazıların tüm hakları ve sorumluluğu yazı sahiplerine aittir. Yazıların izin alınmadan kopyalanması ve kullanılması 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Yasasına göre suçtur. Aksi davranışlara karşın yasal işlemlere başvurulacaktır.


Henüz yorum yapılmamış