AYİNE -İ GUBAR ( Jeng ) NEDİR ( Ayna ve Gönül Kiri)


 

 

AYİNE - GUBAR

Ayna icat olmadan evvel, insanlar   suya kalaylı kaba  veya parlak bir yüzeye bakarak kendilerini seyrederlermiş, camdan yapılmış olan aynaların dışındaki nesneler de genellikle çabucak paslandıklarından, cam  aynalar ise nem veya tozdan dolayı kirlendiklerinden  üzerlerinde   ayine-i gubar olur yani görüntüyü kirletirlermiş.  Çelik,  gümüş veya tunçtan yapılan aynalar da  bir müddet sonra  nem ve pastan dolayı iyi göstermediklerinden  kalp, jeng, ayine  kelimelerinden  bu paslar ve tozlar la ilgili çeşitli mazmunlar türemiştir.

Jeng kelimesi  gubar kelimesi ile aynı anlamda, eş anlamlı olarak kullanılan bir kelimedir. Farsça kökenli bir sözcük olan  ceng: Pas, kuf, kir. Divan şiirinde ayva tüyleri ve aşığın gamı  olarak gösterilir. Bu bakımdan gubar ile jeng eş anlamlı olarak kullanılır. 

Aynaları parlatan Saykal denen alet de bu mazmunlarla birlikte kullanılmıştır.

Saykal ur ol mirate ki  pür jeng-i elemdir. 
Mihre isbat-ı şerîk eyler sükûn-ı bahr-ı sâf
Iztırâb âyîne-i dîdâr-ı vahdetdür bana                   Şeyh Galip   G.2-4 [1]

Metal aynalar özel bir toz ile parlatılır; gönül aynası da kederle cilalanır, saflaşır.

Gönül âyînesinde bir gubârım varsa sendedir
Hafak-tâb eyledin peymânemi hunâb ile sâkî  Şeyh Galip  

Ol ayine-yi tab-ı gubar-ı gamdan azade
Bula İskender-i zatı cihanda izz-i bi-payan           Fatin


İskender’in aynası gibi hiç tozlanmayan bir ayna ( saf gönül, kalp, temiz yürek) bulan bu cihanda her kederden uzak kalır.

Bir ah ile eşk ile ayine-i dil olsa saf
Gubar-ı hatırı reng-i füturu neyleyelim                Naili  Kadîm

Bir ah ile gözyaşı dökerek  gönlün aynası saf olsaydı  hatır aynasındaki keyifsiz  rengi neylerdik ki? 

* Beyit örneklerinden de görüldüğü gibi aynadaki toz görüntüyü kirleten leke pek çok zaman, yürek kiri, veya kalp temizliği, art niyetli veya saf gönül,  veya hiç tozlanmayan  İskender’in aynası ile alakalı şekillerde düşünülmüştür.

Velikin ayine-i tab-ı safvet - ayinin
Bu rüzgârda var suretinde gerd-i melal  

Bu zamanın  âdeti  olan paklık temizlik ( kalbi temiz neşeli)    mizaç aynasının  yüzünde bir sıkıntı  ( rüzgarın getirdiği toz,  iç sıkıntısı) var [2]

Gümüşten ayinler  gibi saf iken sinen
Seza mıdır ola ki pay mal-i  gerd –i gubar    Nedim [3]

Senin gümüşten aynalar gibi saf ve temiz sinene  aynanın yüzündeki lekeler gibi duran tozlar ve üzüntüler yakışır mı hiç?


* Ayine i gubar, ayine – jeng  ve saykal  tabirleri çoğu kez gönlün pası , kederi ve bu pası giderecek olan şarapla birlikte kullanılır.

İçelim saki mey –i cam-ı sürur encamı
Ola ki jeng-i gam  ayine –i dilden siline    Tırhalalı Bahari [4]

Âyîne-veş  gubârı cilâ bil safâ gözet
Ser-tâ be-pây dîde olup tûtiyâ gözet         Şeyh Galip G.32-1 [5]

Gönül aynası kesreti yok etmekle saflaşır. Kesret, aynada pas ve tozdur. Saflık, temizlik, pastan, tozdan arınma aynasının kaynağı, kendini yok etme, yok farz etme ve tevazudur. Kendini yok etme ve tevazu ile kesretten temizlenir.

Âyîne-veş  gubârı cilâ bil safâ gözet
Ser-tâ-be-pây-ı dîde olup tûtiyâ gözet        Şeyh Galip

Rûzgârundan der-i ümmîdi dîvâr ide gör
Konmasun dirsen derûn-ı hâtıra Yahyâ gubar   Şeyhülislam Yahya Hayatı Divanı ve Şiirleri

Olmaz bahâr-ı hatt ile hâtır gubârsuz
Bu faslda hevâlar olur i‘tibârsuz          Semerkândî-i Âmidî Âgâh

 

 

KAYNAKÇA 

 

  • [1] Zülfi GÜLER, ŞEYH GALİB DİVANINDA AYNA SEMBOLÜ, Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, Cilt: 14, Sayı: 1, Sayfa: 103-121, ELAZIĞ – 2004
  • [2] A. Talat Onay, Eski Edebiyatta Mazmunlar, MEB Yayınları,  İst. 1996- shf.120 den alınmıştı
  • [3] A. Talat Onay, Eski Edebiyatta Mazmunlar, MEB Yayınları,  İst. 1996- shf.120 den alınmıştı
  • [4] A. Talat Onay, Eski Edebiyatta Mazmunlar, MEB Yayınları,  İst. 1996- shf.120 den alınmıştı

Sitedeki yazıların tüm hakları ve sorumluluğu yazı sahiplerine aittir. Yazıların izin alınmadan kopyalanması ve kullanılması 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Yasasına göre suçtur. Aksi davranışlara karşın yasal işlemlere başvurulacaktır.


Henüz yorum yapılmamış