Ayine Şiirimizde Ayna Mazmunu ve Örnekleri




 

AYİNE – Ayna  

Türkçesi gözgü, Arapça- mi’rat . Ayine  şiirimizde mücella, parlak satıh,  tecelli, vasıta gibi anlamlarda  kullanılmış, ayine sözcüğü ile çok sayıda tahayyüller üretilmiştir. Bu tahayyüller sevgili, sevgilinin yüzü, sevgiliye ayna verme, ayna tutma, aynaya bakan  sevgili imajları  ile ilgili olduğu gibi sosyal hayat ve tasavvufi anlamlarda da oluşmuştur.

a)    A)   Ayna anlamında:

Zinhar eline ayine vermen ol kafirin
Zira görünce kendini put perest olur         Baki'

Sakın o kafirin eline  ayna vermeyin. Zira kendini görürse put perest olur.

Cehver hatemi destinde dest-i ruy – ı nazında
Cemalin seyr için  ayine-i elmasa yüz tutmuş         Pertev Paşa

Sevdiğin kimdir bana göster dese  ol mah –ru  
Destine şad – şerm ile sunsam heman ayineyi      Nazim[1]

Tâbdan âyîne-i cûyda Gâlib görünür
Lâleler peyker-i hurşîd ile yan-be-yan  Ş. Galip

Ayine ve mir’at eş anlamlı oldukları için mir’at sözcüğü de  ayna ve seyredilen eşya anlamında  şiirimizde çok sık karşımıza çıkar

Niçin sık sık bakarsın mi’rat-ı mücellaya
Meğer sen de kendi hüsnüne hayran mısın kafir.      Nedim.
Aynanın yüzüne niçin sık sık bakıyorsun. Meğer sen de kendi güzelliğine hayran mısın Kafir. 

Sen olasın deyü yer yer asılup âyineler
Gelene gidene eyler nazarı döne döne        
Necati Bey     

Gâhî ikrâr eyleyüp gâhî dönüp inkârdan
Aksini seyreylerim âyînede dîvârdan      Şeyh Galip   [2]

Halktan gönlümün vahşet-i ol mertebededir kim
Aksim âdemdir diyu mir’ata  niğah eyleyemem       Nabi

İnsanlardan nefretim ok adar çok ki, insan yüzü göreceğim diye aynaya bakmam

Mir’at- ı devletin  bu da bir sırr-ı mübhemi 
Mansıbda aşinalar biğane gösterir.       İzzet Molla

Devlet aynasının bir  gizli sırrı da şudur. Yüksek makamlarda  tanıdıkları yabancı gösterir. 

Gün yüzin ‘arz eyledi nev-rûzda ol meh-likâ
Mihr altun kaplu bir âyîne virdi rû-nümâ          Baki'   

 

B)  Parlak satıh- yüzey anlamında  

Mir’at- ı cana bak dil –i mübtelayı gör
Ayine sundu destine şahın  gedayı gör     Naili Kadim

Canın parlak yüzüne bak  gönlün  sevdiği kimdir gör.  Şahın  ellerine ayna verdi düşmanı gör


C) Tecelli gönül aynası manasında

Daha çok tasavvufi  anlamda kullanılır. Kalp tecellî aynasıdır. Allah isim ve sıfatlarıyla gönülde tecellî eder.

Başka ‘âlem bulmuş ol mihr-i cemâl-i yârdan
Zerredir hem âftâb-ı ‘âlem-ârâdır gönül             Şeyh Galip  G.228-4

Kalp Allah’ın evidir; âlemlere sığmayan Tanrı insanın kalbine sığmıştır. Dünyalara sığmayan Allah bir gönle sığarsa o gönül yere göğe sığmaz. Yıldırımlar yuvası olan gönül, göklere, kâinata sığmayan bir tecellîdir.[3]

Zatıma mirat edindim zatımı
Bile yazdım adın ile adımı     Süleyman Çelebi


  1. D) Vasıta anlamında 

 Ayinesi iştir kişinin lafa bakılmaz
Şahsın görünür rütbe-i aklı eserinde      Ziya Paş

Tasavvuf şiirinde Ayna

Ayna ve Mir’at sözcükleri tasavvufi manada  daha çok  gönül aynası, tecelli, insanı-ı kamil ve hayret anlamları ile kullanılır. Ayna, tasavvufta tecellî, vücut, yaratma ve yaratılmışlar (halk, âlem), eşyanın ve insanın mahiyeti, gibi kavramlar ile sofinin halet-i ruhiyesi, hayal, heyecan hayret gibi hal ve duygularını[4]sembolize etmektedir.

Girdâb-ı fikre dalma tehî sırrı var anın
Mir’ât-ı hüsne eyleme hayret-nümâ nazar.     Şeyh Galip 

Hoşça bak zâtına kim zübde-i âlemsin sen
Merdüm-i dîde-i ekvân olan âdemsin sen      Şeyh Galip 

Ol eder seyrini bu hâne-i sad-nakşın kim
Sâf âyîne gibi gördügü renge boyanır              Şeyh Galip 

 

 

 

 KAYNAKÇA

 

  • [1] A. Talat Onay, Eski Edebiyatta Mazmunlar, MEB Yayınları,  İst. 1996- shf.117
  • [2] Zülfi GÜLER, ŞEYH GALİB DİVANINDA AYNA SEMBOLÜ, Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi Cilt: 14, Sayı: 1, Sayfa: 103-121, ELAZIĞ – 2004
  • [3] Zülfi GÜLER, ŞEYH GALİB DİVANINDA AYNA SEMBOLÜ, Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi Cilt: 14, Sayı: 1, Sayfa: 103-121, ELAZIĞ – 2004
  • [4] Zülfi GÜLER, ŞEYH GALİB DİVANINDA AYNA SEMBOLÜ, Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi Cilt: 14, Sayı: 1, Sayfa: 103-121, ELAZIĞ – 2004

 

Sitedeki yazıların tüm hakları ve sorumluluğu yazı sahiplerine aittir. Yazıların izin alınmadan kopyalanması ve kullanılması 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Yasasına göre suçtur. Aksi davranışlara karşın yasal işlemlere başvurulacaktır.


Henüz yorum yapılmamış