Ödüllü Şiir Yarışmasına Katıl (YENİ)

Beyit Nedir ve Beyit Türleri ( Azade- Müfred - Şah-Matla- Makta- Metali Berceste)

Ekleyen : Şahamettin Kuzucular , 16 Temmuz 2015 Perşembe aaa Beğen


 Beyit

Beyit  İki mısradan meydana gelen  anlam bütünlüğü  taşıyan  nazım şekli birimidir. Batı edebiyatında beyte "kuple" denir. Divan edebiyatının nazım birimi olan beyit, aynı vezinde  anlamca bütünlük taşıyan  iki dizeden oluşur.  Her beyit anlamca bütünlik taşıdığından  diğer beyitlerin manalarından bağımsız  bir anlam taşıyabilir.  Bu nedenle divan  edebiyatındaki bir nazım şekli beyit beyit anlamlara bölünür ve  şiirin tümünde anlam bütünlüğü de bulunmayabilir.  Anlamı  kendi içinde tamamlanmayıp alttaki beyitlere de geçen beyitlere her  Merhûn adı verilir.  [1] ( bkz. Mısra Azade Berceste Beyit Nedir ve Seçkin Örnekleri ) Ancak bunlara çok az rastlanılmıştır. Yani  çoğunlukla beyitler anlamca bir diğerlerinden anlamca bağımsızdır.

Beyitlerin kendi aralarındaki kafiyelenişleri nazım şekillerini oluşturur. Her beyti kendi arasında kafiyeli nazım şekline mesnevi, ilk beyti kafiyeli, sonraki beyitlerin birinci mısraları serbest, ikinci mısraları ilk beyitle kafiyelenen şekillere gazel ve kaside denir. 

Bu anlayış ancak  "Edebiyat-i Cedide" ile değişmiş şiirler  ana konuyu bütünleyen beyitlerle veya  tüm dizeler aynı konu etrafında yazaılmaya başlanmıştır.

Beyit kelime anlamı ile ev , çadır hane , mesken, konak ,anlamına gelir. Çadır kapısının iki yanı  gibi nazımda da iki mısra bir beyti oluşturur .Beyit gazel, kaside ve mesnevilerin temel nazım birimidir. Diğer nazım şekilleri ise beytin arttırılmış şekillerinden oluşur. Beyite iki, üç ,dört,  beş  dize ilave edilerek oluşmuştur.  Beyitlerdeki mısralar üçe ayrılır

Sadr- haşv -aruz

İbtida  haşv-  acz

Birinci mısranın ilk cüz, tefile yani parçasına sadr,  ilk dizenin son parçasına aruz, ikinci dizenin ilk tefilesine ibtida, son tefilesine acz ( darb veya kafiye) , ortalarına ise haşv adı verilir. [2]


    a)"Beyt-i Musarra” :  Beyit, kafiyeli iki mısradan meydana gelirse "beyt-i musarra" adı verilir. Kafiyeli beyitler genellikle metali, müfredler ise ebyat-ı müfredat [3]adı altında toplanır.

Benî candan usandırdı cefâdan yâr usanmaz mı
Felekler yandı âhımdan murâdım şem’i yanmaz mı                 Fuzuli 

Dağıtdun hâb-ı nâz-ı yârı ey feryâd neylersün 
Edüp fitneyle dünyâyı harâb-âbâd neylersün    (Şeyhülislâm Bahâyi)

Beyt-i musarra Matla beyti ile aynı  şekil özelliği taşır.  Fakat Musarra beyti şiirin ortalarında da bulunur Musarra' beyte, gazel veya kasidenin baş tarafında bulunursa; matla; terci' ve terkib-i bentlerin arasında bulunursa; vasıta  beyti adını alır.

 Her mısrası aynı kafiyede olan şiirlere de musarra denir. (Musarra tuyuğ gibi)  Bu şekilde  düzenlenen şiirlerin bir başka adı müselseldir.


        b) Beyt-i Müfred :

Dizeleri kafiyeli olmayan beyitlere de Müfred ya da Ferd" adı verilir: Bu beyitlere  “beyt-i hasi”  de denir. Örnek

Meyhâne mukassi görinür taşradan ammâ
Bir başka ferah başka letâfet var içinde        (Nedim)

Müretteb divanlann sonunda toplanan tek beyit ve mısra'lara da müfred denir.  Bu beyitler kewndi başına şiir sayılan ve sadece iki dizeden  oluşan  beyitlerdir. Bunlar Müfredat adı altında bir arada bulunurlar.

Gele bir devr ki bu Galibi yad eyleyeler 
Fırsat- ı sohbeti ahbab ganimet bilsin        Şeyh Galip

Vücud-ı pakin Alla'a emanet eyledim anın 
Gönül eğlencesi can paresibir dil -nüvazım var     Şeyh Galip

Dil nûş-ı mey-i nâbdan olmaz mütelezziz

Âteştir o çün âbdan olmaz mütelezziz'"' (Şeyh Gâlib)

Bînevâlar aceb mi gelse sana Zerreler âfitâba râcidir"" (Şeyh Gâlib)[4]

Biz bülbül-i muhrik-dem-i şevkâ-yı firaakız
Âteş kesilür geçse sabâ gül-şenimizden                 Selimî

     c) Matla Beyti: Bir manzumenin kafiyeli ilk beytidir. Matla doğuş, doğum yeri anlamına gelir. Eğer matla‘ beyti birden fazla olursa bunlar matla‘-ı sânî, matla‘-ı sâlis diye sıralanır. Birden fazla matla beytinin bulunduğu şiirlere zâtü'I-metâli, zü'l-metâli adı verilir. 

Dağıtdun hâb-ı nâz-ı yârı ey feryâd neylersün 
Edüp fitneyle dünyâyı harâb-âbâd neylersün    (Şeyhülislâm Bahâyi)

 Kasidelerde bu matla'dan başka kasidenin içinde söylenen iki mısra'ı kafiyeli beyitlere de matla' adı verilmiştir. Bu beyit daha çok  kaside içindeki  Tegazzül bölümünün ilk mısraıdır.

Fuzûlî rind-i şeydâdır hemîşe halka rüsvâdır
Sorun kim bû ne sevdâdır bu sevdâdan usanmaz mı                  Fuzuli 

          d)Beytü’l Gazal ve Kasid ile Şah Beyit

Gazelin en güzel beytine beyt’ülgazel, kasidenin en güzel beytine de beyt’ül-kasîd; bir manzumenin (özellikle gazelin) mutlak güzel olan beytine de şâh veya şeh beyit denir. Şairin mahlasının bulunduğu beyitlere kasidelerde tâc beyit, gazellerde ise mahlas beyti  veya mahlashane adını alır.  Gazelin matla‘dan sonra gelen beytine hüsn-i matla‘, makta‘dan bir önceki beytine ise hüsn-i makta‘ denir. Kasidenin  nesip bölümünden medhiye bölümüne geçiş sağlayan beytine ise Girizgah beyti adı verilir. Bir şiirin en güzel beytine ise Şah Beyit adı verilir. ( bkz : Mısra Azade Berceste Beyit Nedir ve Seçkin Örnekleri ) 

          e)Berceste  [5][6] ve Şah Beyit

Bir mânayı en kapsamlı  ifade eden  âhengiyle hâfızalarda kolay yer alan , diğer beyitlerden dikkat çekecek kadar ustalıklı  söylenmiş  öz, güzel, latif, ince anlamlı, kolayca hatırlanan,  derin anlamlar taşıayn , âdeta atasözü gibi kullanılan  tek  dizeye Mısra-ı Berceste , beyite ise beyt-i berceste veya Şah Beyit  adı verilir.

Uyduk dil-i divâneye dil uydu hevâya                       Ruhi

Eğer maksut eserse mısra-ı berceste kafidir.            Rağıp Paşa

Kişi noksanın bilmek gibi irfan olmaz.                          Bursalı Talip

Şîrler pençe-i kahrımda olurken lerzân
Beni bir gözleri ahuya zebûn etti felek                              Yavuz Sultan Selim

Gam-ı ağyâr u derd-i yâr ile matemdeyim her gün
Nice bayram olur mâbeynimizde merhabâ olmaz                    Yahyâ Bey

Çeşm-i insâf kadar kâmile mîzân olmaz
Kişi noksânını bilmek kadar irfân olmaz                 Bursalı Tâlib


             f) Azade Mısra ve Beyit

Bir manzumede yer almayan veya  diğer mısraları  unutulan ve mânaları kendi içlerinde tamamlanan, mısra-ı bercesteler gibi dillerde dolaşan bu tek mısralara “mısra-ı âzâde” veya yalnızca “âzâde” denir.

“Ne ararsan bulunur derde devâdan gayrı   “        Abdülhak Molla

 “Mudhikât-ı dehre ben ölsem de tasvîrim güler”    Muallim Nâci

Bir beytin anlam bakımından birbirine bağlı olmayan mısralarına da âzâde denir.

“Kalbini sâf eyleyen câm-ı safâyı neylesin
Aşk ile demsâz olan sâz u nevâyı neylesin     Nev‘î

Mısra-ı âzâde manzumelerden kopuk ya da tamamlanmamış şiir parçaları şeklinde kalmayıp “müfred” adını alan tek beyitler gibi genellikle divanların son taraflarında “mesâri‘” adıyla anılan özel bir bölümde yer alır.

     g ) Makta Beyti: 

Şiirin son beytidir.  Genellikle şairin mahlasının da bulunduğu beyittir. Makta beytinde şairin mahlası varsa Mahlashane de denir. Makta beytinden önceki beyit makta beytinden güzelse buna hüsnü makta denir.  Makta bitiş beyitidir.

Fuzûlî rind-i şeydâdır hemîşe halka rüsvâdır
Sorun kim bû ne sevdâdır bu sevdâdan usanmaz mı    Fuzûli





  • [1] Tahir’ül Mevlevi Edebiyat Lüğati, Enderun Yayınları 1973, shf  18- 23
  • [2] Tahir’ül Mevlevi Edebiyat Lüğati, Enderun Yayınları 1973, shf  18- 23
  • [3] Dr Aslan Tekin Edebiyatımızda Terimler, 2005, Ank, sh. 43
  • [4] http://www.acikogretimedebiyat.com/1-doenem/eski-t%C3%BCrk-edebiyatina-giri%C5%9F-bi%C3%A7im-ve-%C3%B6l%C3%A7%C3%BC/885-beyit-ve-m%C4%B1sra.html
  • [5] Mısra Azade Berceste Beyit Nedir ve Seçkin Örnekleri
  • www.edebiyadvesanatakademisi.com/.../975-misra_azade_berceste_beyit. ..
  • [6] Berceste- Mısra-ı Berceste - Beyt-i Berceste Örneklerle, http://www.edebiyadvesanatakademisi.com/



Sitedeki yazıların tüm hakları ve sorumluluğu yazı sahiplerine aittir. Yazıların izin alınmadan kopyalanması ve kullanılması 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Yasasına göre suçtur. Aksi davranışlara karşın yasal işlemlere başvurulacaktır.

Yapılan Yorumlar

Henüz yorum yapılmamış...

Yorum Yaz

Yorum yazmak için üye girişi yapınız...