Cengiz Han Şiirlerde Tengiz Tingiz


Esa
7.09.2020

 

CENGİZ – ŞİİRLERDE CENGİZ –TİNGİZ- HAN

Meşhur Moğol  Hükümdarı Cengiz Han,   Divan şiirinde  Cengiz , Tingiz olarak da geçer.  Cengiz Han, divan şiirinde zalimlik, yağma, talan, gaddarlık manalarında ve onun bu yaptıklarını telmih edecek şekilde karşımıza çıkmaktadır.  Divan şairlerinin nazarında Moğol hükümdarları kimlik olarak önemli değil, yakma, yıkma, gaddarlık, talan, yağma işlevleri ile öne çıkar. O nedenle  Cengiz, Hulagu ve Kubilay Hanlar  eski edebiyatta şahsi kimlikleri  veya kişilikleri ile   değil, bu tip eylemleri yapan Moğol hükümdarları anlamında anılmışlardır. [1]

Divan şairlerimiz Moğol hükümdarları Kubilay, Hülagu  ve Cengiz Han’ı, yağma, katletme, zulüm,  katillerin şahı, anlamlarında kullanılmışlardır.  ( BKZ Hülâgû Han Şiir Dünyamızda Hülağu)  Bu nedenle özellikle Cengiz ve Hulagu Han, divan şiirinde kötülük ve bela timsali karakterler olarak karşımıza çıkar. Cengiz Han'ın daha acımasız olmasına rağmen divan şiirinde Hulağu Han'dan  daha çok bahsedilir. Hülagü  Han; divan şairlerinin hafızalarında Abbasileri yıkan,   Alamut Kalesi`ni fetheden, Bağdat’ı  ve Basra’yı yerle bir eden Selçuklu ve Anadolu Selçuklularını da boyunduruk altına alan İlhanlı Devleti`nin  en önemli hükümdarı  olarak daha çok  yer etmiştir. [2] (Bağdat: Şiir Dünyamızda Dârü’s-Selâm- Basra Şehri Divan Edebiyatında Basra )

Moğol hükümdarlarının ülkeleri basması, halkı kılıçtan geçirmesi, şehirleri zapt edip yağmalaması, mimari eserleri yakıp yıkıp şehirleri harap bırakması, birçok benzetmeye konu olur. Sevgilinin, kirpikleri, kaşları, bakışları bu Moğol hükümdarlarının yaptığı bu tip işlere benzetilir. Sevgili, bir Moğol hükümdarı gibi aşığın gönlünü fethedip yakıp yıkar. Sevgilinin bakışları âşık için Mogol Hükümdarlarının zulmü haline gelir. Bu bakışlar aşığı öldürür, asar, idama eder veya aşığın gönül mülkünü istila edip talan yapar. 

 

Moğollar ve hükümdarlar daha ziyade Bağdat, Basra ve zulüm ile anılır. Basra, iki nehrin birleştiği yer- Şatt’ül Arap -, Hülağu Hanın yağmalayıp yıktığı harap edilmiş şehir anlamları ile karşımıza çıkar.  Hurma bahçeleri ve   Şattü'l-Arap nehri ile meşhur olan Basra, Bağdat’a karşın harap  olmuş gönüllere ve kentlere  teşbih edilen harap  bir kent olarak belirtilir.  ( bkz Basra Şehri Divan Edebiyatında Basra )

Gamzei tir-i fiten, hançer-i ebru- ser- tiz
Kıldı yağma dili bir afet-i şuh u Cengiz.           Yenişehirli Atai [3]

Gamzesi fitne oku, kaşlarının hançeri keskin bir  Tatar güzeli  gönlümü yağma etti.

Bir kere  tıg ı üzre  konan peşşe-i nahif
Dehre payam –ı satvet-i Cengizhan verir.   Nedim

Moğol Hükümdarları  aynı anlamda kullanıldıkları için isimler değişse de divan şiirinde işlevleri ve  kasıt manaları aynıdır.

Tahammül mülkünü yıktın Hülagu Han mısın kâfir
Aman dünyayı yaktın ateş-i suzân mısın kafir             Nedim.

Mogol Hanları ismen zikredilmese de, divan şairleri onları  yaptıkları kötülüklerden hareketle  ve telmih yoluyla  onlardan söz ederler.

Düşmanum öldi velî ba’de harâbe’l-Basra
Geçdi pâşâ-yı cihân-dâra beni haylî zamân       Taşlıcalı Yahyâ  


Şehr-i Bağdat gibi kişver-i dil oldu harab
O civanın sitem-i çeşm-i Hülagü’sundan'       Senih Efendi

(O Hülagü gözlü sevgilinin eziyetinden, gönül ülkesi Bağdat şehri gibi harap oldu.)

Bir Moğol-Çîn yüzlü kâfir gönlümün Bağdâd’ını
Yakdı yıkdı cevr ile âlân u tâlân eyledi    
                 Hayali Bey




Kaynakça



Sitedeki yazıların tüm hakları ve sorumluluğu yazı sahiplerine aittir. Yazıların izin alınmadan kopyalanması ve kullanılması 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Yasasına göre suçtur. Aksi davranışlara karşın yasal işlemlere başvurulacaktır.


2 Yorum
08.09.2020 - 20:57
Okuyucu kimliğimle size çok teşekkür ediyorum. Bilgiye ve sevgiye duyulan açlık sayesinde böylesine değerli kalemlerden nasiplenmek çok çok mutluluk verici. Var olunuz sayın yazarım. Çok değerli bir atmosfer bu anlamda aranızda olmak çok güzel ve hep güzel. En içten ve en derin saygılarımla...

Esa
02.11.2020 - 16:38
Bizler de ilginiz ve paylaşımlarınız için teşekkür ediyoruz. Temel işlevimiz edebiyat ve sanat alanında ülkedeki en iddialı kaynak sitesi olmamız olduğu için sizlere ve paylaşımlara yeteri kadar alaka gösteremiyoruz. Fakat kaynak yazılarımızın gözden geçirme, düzeltme, düzenleme işleri çok azaldığı için sizlerin de yardımıyla paylaşım ve yorumlara dikkat etmeye başlayacağız. Hatta bu yönde sizlerden de yardım isteyeceğiz. Nice güzel paylaşımlara.