Çeşme-i Hayvan Hızır İskender ve Ab-ı hayat


 
 
 

Hızır  İskender ve Ab-ı hayat

 

Çeşme-i Hayvan  حيوان چشمه

Osmanlıca yazılışı çeşme :  چشمه

Osmanlıca yazılışı hayvan :  حيوان

Çeşme چشمه sözcüğü Farsça ‘da “musluklu su haznesi,  pınar, su kaynağı” anlamlarına gelir. Hayvan  حيوان  sözcüğü ise  Arapçada “canlılık, dirilik, , dirilik canlı, insanı da içine alan bütün canlılar[1],  anlamındadır.

  • Çeşme-i hayvân veya hızır : âbı-hayât denilen suyun, bengisu çeşmesi.
  • Çeşme-i hıdr, hur veya Hıdır, Hızır: âb-ı hayât çeşmesi.
  • Çeşme-i vasl: kavuşma çeşmesi

Çeşme-i Hayvan, diğer adları ile ab-ı hayat- ab-ı hayvan -bengisudur. Sözcüğün kelime anlamı ise: hayat çeşmesi demektir. Kimi Türk lehçelerinde  Mengüsuv, bengüsub olarak da adlandırılan bu suyun Türk dilindeki karşılığı bengisudur.[2]

Çeşme-i Hayvan, içen kişiye ölümsüzlük kazandırdığına inanılan efsanevî sudur. Ab-ı Hayatı bulmak amacı ile dünyayı dolaşan ve fetheden İskender,  Hızır ile birlikte  Zulumat ülkesine kadar gelmiş, İlyas ve Hızır bir çeşme başında oturup balık yerlerken, suya dşen pişmiş bir balığın suda canlandığını görmüşler;  Hızır ve İlyas bunu fark edince ab-ı hayatı bulmuş olduklarını anlamışlardır. Bunun üzerine Hızır   atıyla birlikte bu suya girer ve sudan da içmiş, yanın da bulunan İlyas’a da  bu sudan içirir.[3]  içmesi için  İskender ( Makedonyalı) ve İskender-i Zülkarneyn)’i de çağırmayı düşünmüş  ama tam o anda su ortadan kaybolmuştur. Ab-ı hayatın İskender’e nasip olmayacağını anlayan Hızır bu suyu bulduğundan İskender’e hiç söz etmez. [4]Ama Hızır, İlyas  ve Hızır’ın atı artık ölümsüz olmuştur. ( bkz  Hızır A.S.( Şiirlerimizde Hızır Tasavvuru ) Hızır ve İlyas’ın buldukları, pişmiş balığı dahi canlandıran, insanlara ve hayvanlara ölümsüzlük kazandıran  bu  suyun adı bengisu, ab-ı hayat, çeşme-i hayvan adı ile anılan sudur. Hızır bulduktan sonra ve içtikten sonra bu su kaybolmuştur.

Çeşme-i Hayvan, divan şiirinde “Hızır, zulumât, çeşme-i hayvân,  ab-ı hayat, sedd-i İskender” gibi unsurlarla bir arada işlenir.  Çeşme-i Hayvan    bazen da sevgilinin ağzına, dudaklarına ve saçına benzetilir. Bu benzerlik yapılırken ortaya atılan tasavvur sevgilinin ağzının, dudaklarının ve saçlarının zulumât ülkesine benzetilmesi ve âb-ı hayâtı bulmak için yol çıkan Hızır ve İskender’in yolculuğuna teşbih edilmesinden kaynaklanır.   Sevgilinin saçları, ağzının içi karanlıklar ülkesine yani zulumat ülkesine benzetilir. Sevgilinin azındaki ıslaklık ise ab-ı hayvandır.  Aşığın buralara erişebilmesi ab-ı hayatı bulmak demektir.   

Dil-teşne İskender gibi düştü saçın zulmâtına
Ey Hızr-hat la‘linden ol ser-çeşme-i hayvânı sun    Ahmet Paşa

Âb-ı hayât eger leb-i cânândaki ise
Hızr’uñ cihânda behresi ancak serâb imiş     Vizeli Behişti Ramazan [5]


İsterüz Hızr hatuñ beklesün ey cân gelsün
Kılmasun kimse leb-i Çeşme-i Hayvân’ı şikest       Behişti


Hat-ı la’li ki Hızruŋ çeşmesârı anda müdgamdur
Müşâbihdür du’â-yı nûra yâhud ismi-i a’zamdur.              Bursalı Rahmi [6]

Degme bir ḥayvāna cānā leblerüñle sünbülüñ
Āb·ı Ḥayvān ile ʿömr·i cāvidān virmek neden          Necati Bey 


 Âb-ı hayât-ı lâ’lüne ser-çeşme-i cân teşnedür
Sun cür’a-i câm-ı lebün kim âb-ı hayvan teşnedür       Baki

Dudağının hayat veren  suyuna  can pınarı susamıştır. Dudağının kadehinden bir yudum sun ki ona abı-hayat bile susamıştır.

Likâñı Hızr bahtuñı Sikender (661/3)     
Lebüñi çeşme-i hayvân yaratdı           Ahmedi 

Unıtdurur sehâvetüñüz Cevne adını (670/7)
Şöyle ki pâdişâhumuz adı Sikenderi                    Ahmedi

Sezâ ki ide leb-i cân-fezâsı rûh ile bahs
Ne rûh çeşme-i hayvân u ‘ömr-i Nûh ile bahs     Semerkândî-i Âmidî Âgâh

 

KAYNAKÇA

 

Sitedeki yazıların tüm hakları ve sorumluluğu yazı sahiplerine aittir. Yazıların izin alınmadan kopyalanması ve kullanılması 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Yasasına göre suçtur. Aksi davranışlara karşın yasal işlemlere başvurulacaktır.


Henüz yorum yapılmamış