Mâh Nedir Edebiyatta Meh Ay Kamer


 
MÂH  MEH  KAMER AY  ( Şiirlerde Mah Ay Kamer )
 
Mâh: Osmanlıca yazılışı :  ماه ( Mim elif he)
 

Yazıda  "Mâh" kelimesinin kökeni, mâh ın Osmanlıca yazılışı, mah , meh, kamer ve Ay’ın sözlüklerdeki anlamı, mah ile ilgili tamlamalar terkipler, edebiyatta mâh tasavvuru, mâh ile ilgili benzetmeler, şiirlerde beyitlerde mâh, mah – Ay ile ilgi edebi hayaller, divan ve halk şiirinde Ay yüzlü imajı  konuları ele alınmıştr

Mâh kelimesi Farsça kökenlidir. Dilimize de Farsçadan girmiştir.  Okunuşları ve yazılışları aynı eşşesli olan iki ayrı anlama bulunan mâh kelimeleri vardır. Bunlardan birisinin anlamı,  yılın on iki ayından birisi örneğin ocak ayı, diğeri ise,  Dünya’nın uydusu olan Ay anlamındadır. Buna rağmen Kameri aylar Ay’ın hareketlerine göre düzenlenmiş olduğundan bir yıldaki on iki ayı netice olarak Dünya’nın uydusu olan Ay veya kamer ile ilgilidir.

Kameri aylardan her biri anlamına gelen, takvimdeki on iki ayı gösteren veya Dünya’nın uydusu Ay ile alakalı çok sayıda, terkip ve tamlama kurulmuştur.


MAH İLE İLGİLİ TERKİP VE TAMLAMALAR

mâh-ı kamerî :arabî ayı, mâh-ı Ken'ân (Ken'an ülkesinin ayı) Yûsuf Peygamber.

MAH-I NAHŞEB ( Nahşeb Şehrindeki Efsanevi Yapay Ay ) Eba Müslim Horasani’nin komutanı da olan  İbn-i Mukanna veya Hâkim İbn-i Atâ adlı bir kişinin Siyam Dağının eteğinde, Nahşeb (Nesef) şehrinde kuyu içinden doğar halde gösterdiği yapay Ay

mâh-ı nev : yeni Ay. (bkz. : hilâl) ; 2) kadın adı. 3) tas. seyrü sülük yoluna giren müptedî.
mâh-ı rûye' : ramazan ayı.
mâh-ı ıyd  (bayram hilâli),
mâh-ı tâbân :  parlak Ay. dolunay
mâh-ı Yemânî :Hz. Muhammed (Alehisselâm)
mâh-pâre :  Ay parçası
mâhlika - mehlika( Ay alınlı- Ay yüzlü )
mâh-rû : Ay yüzlü


EDEBİYATIMIZDA AY

Mâh kelimesi edebiyatımızda kameri takvimdeki on iki ay,  gökteki Ay gibi gerçek anlamlarının yanında ve daha çok sevgili, sevgilinin yüzü ve sevgilinin yüz parlaklığı anlamlarındaki mecazi anlamları ile de kullanılmıştır.  Bu neden le mâh ve meh edebiyatımızda parlaklığından dolayı sevgili, güzel kız veya Ay yüzlü genci ifade eden bir sözcüktür. Sevgiliyi ifade eden mâh sözcüğü üzerinde şairlerin kurduğu sayısız imgeler vardır.  Mâh, kendisinden daha parlak olan sevgiliye haset eder, sevgilinin yüzünün parlaklığı yanında Mah’ın parlaklığı sönük kalır.

“Ay parlaklığından dolayı sevgilinin yüzüne benzetilmiş, Ay derken sevgili kastedilmiştir. Ayın hilal, dolunay, yarım ay halleri üzerinde de çok farklı tahayyüller kurulmuş, bu açıdan hançere, kılıça, sevgilinin kaşına benzetilmiş  veya  sevgilinin yüzü, güzelliği ile ilgili   alakalı tasavvurlar oluşmuştur. Bu tasavvurlar divan şiirinde oluşmuş bunlardan bazıları da halk şiirimize de geçmiştir.”[1] ( bkz Ay- Mah- Mihr- Spihr- Bedir ve Kamer Mazmunu )

Sevgiliyi ifade eden meh, aşığa ilham verir, ona çeşitli hayaller kurdurtur, aşık o ışığa erişmek için ateşte yanan pervaneler gibi kendini helak eder. Sevgili parlak yüzünden dolayı mağrurdur ve aşığa yüz vermez. Onun parlak yüzü eşsiz ve kusursuz yaratılmıştır. Sevgilinin mıh yüzünü kara zülüfler örtüp gölgeleyince bu durum aşığa ıstırap verir.


Mah cemale etme zülfün perde Allah aşkına
Keşfetme bana(1) yüzün her yerde Allah aşkına   Deliktaşlı Ruhsati Şiirleri


DİVAN ŞAİRLERİNDE MAH –AY

Güzeller çıkdılar seyre bile ol mah-tal’at yok
Aceb gün görmedük ahsam sitâremde saâdet yok     ( Zati, G641/1)

“Acaba bu benim gün görmedik birisi olup yıldızımda mutluluk olmadığ için midir ki, güzeller gezintiye çıktı, fakat o ay yüzlü güzel onların içinde yok.”

Sevdim yine bir mâhı ki devran güzelidir
Sevda-yı gam-ı aşkı gönülde ezelidir         Karamanlı Nizamî


Senden ey mihr-i cihan-tab-ı sipihr-i devlet
Artırır nurunu hemvare meh-i cah u celal          Şeyhülislam Bahâyı


Görince hod vücûdum mahv olur kalmaz nişân benden
Ne gördi kaçdı âyâ ol meh-i nâ-mihribân benden       Şeyhülislam Yahya Şiirleri


Rü’yet o mehi dîde-i bî-dâra mı mahsûs
Rü’yâda görilmek dahı enzâra mı mahsus      Enderunlu Hasan Yaver, 1765-1798 Şiirleri


Mahfile çıksa kaçan ol mâh-peyker Cum‘a gün
Rû-be-rû olmaz aña hurşîd-i hâver Cum‘a gün   Ravzi ( Balıkesir- Edincik- 16. Yy ) Şiirleri


Ey name sen ol mahlikadan mı gelürsün
Ey hüdhüd-i ümmid sabadan mı gelürsün     Nabi Şiirleri

HALK ŞAİRLERİNDE MAH –AY

Ay yüzlü sevgili imajı sanıldığının aksine halk şiirimizde daha çok kullanılmıştır.

Hüsne mağrur olma ey yüzü mahırn
Niceler yokuştan inişten geçti
Kâr etmedi sana feryat ü ahım
Tir-i ahım Kûh-i Keşiş'ten geçti    Seyrani ( Everekli ) Şiirleri

Cemali mahını Hak hub yaratmış
Bakıyor gözlerim şahane dilber
Cümle güzellere serfiraz etmiş
Bulunmaz hüsnü behâne dilber.      Deliktaşlı Ruhsati Şiirleri

Acep ol mah-ı tabanım beni yar etmez m'ola
Ebrusunun bir telini yadigâr etmez m'ola        Deliktaşlı Ruhsati Şiirleri

Aceb kande gezer ol yüzü mahım 
Anı görmiyeli çok zaman oldu
Enderundan çerağ olunca ahım
Yedi katgöklere dirahşan oldu   Konyalı Aşık Şemi Şiirleri

Seher çağı mah camalın görende
Heste könlüm geldi saza Müşgünaz
Sona tek silkinib gerden çekende
Benzeyirsen guba gaza Müşgünaz      Elesker ( Aşık Elesker) Şiirleri

Gözleri siyahım ey melek mahım,
Kirpik yerindedir kaş yerindedir.
Ne güzel yaratmış perver digarım,
Dudak yerindedir diş yerindedir.      İlhami Demir 1932-1987. Kars Arpa

Bugün gamlı bedir mahitap olup
Şulesini bu cihana salmamış
Mah yüzüne çekmiş siyah nikabı
Ne hikmet ki seven aşık gülmemiş    Şarkışlalı Aşık Veli Şiirleri

Mah cemalin güneş midir ay mıdır
Yüzüne baktıkça bakasım gelir
Kirpiğin ok hilal kaşın yay mıdır
Alıp şu bağrıma çakasım gelir        / Mahmut Erdal - ( Divriği 1938-2010 )

İlgili Başlıklarımız ve Linkleri 
Ay- Mah- Mihr- Spihr- Bedir ve Kamer Mazmunu
Devri Kamer Nedir ve Şiirimizde Devr-i Kamer
AY GÜNEŞ YILDIZ VE FELEK İLİŞKİSİ İLE DİVAN ŞİİRİ ASTROLOJİ ANLAYIŞI
Felek Eflak Çarh Tasavvuru Şiirimizde Felekler
Devri Kamer Nedir ve Şiirimizde Devr-i Kamer

Hut Nedir Balık Burcu ve Diğer Burç Grupları
Hut – Balık Burcu ve Şiirimizde Müşteri Yıldızı
Kavs ( Yay ve Yay Burcu )
 Mizan Nedir Mahşer Mizanı Terazi Burcu ve Şiirlerde Mizan
 Burçlar Felek Kıran İnançları Divan Şiiri ve Hayata Etkileri

 Kamer ve Mâh Nedir Sevgili Ay Felek İlişkileri


KAYNAKÇA

[1] https://www.edebiyatvesanatakademisi.com/edebiyat-terimleri-mazmunlar/ay-mah-mihr-spihr-bedir-ve-kamer-mazmunu-4

Sitedeki yazıların tüm hakları ve sorumluluğu yazı sahiplerine aittir. Yazıların izin alınmadan kopyalanması ve kullanılması 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Yasasına göre suçtur. Aksi davranışlara karşın yasal işlemlere başvurulacaktır.


2 Yorum
19.10.2018 - 11:05
Fikri olmayan fikir yazısı çok gördüm. Sizin fikriniz varmış.

19.10.2018 - 12:55
site ve paylaşmcıları edebiyat dünyamızın ne kadar zengin olduğunu göstermiş oluyor. Kutlarım