Mani Mahnı Törtlük Manilerde Yapı Konu Tür ve Mani Örnekleri


 
Mani:
 
Mâni’nin Osmanlıca yazılışı  مانی 
 
 
Yazıda Mani’nin anlamı, kökeni, mani türleri, manilerin yapısı, mani türleri, düz, cinaslı, ayaklı, kesik, yedekli, doldurmalı, doldurmalı kesik maniler,  konularına göre maniler; mani örnekleri, bayati, mahnı, hoyrat, törtlük,  mani yakmak, mani düzmek, mani atmak, manici başı, düğün ve seymen manileri, manilerin türkü, bilmece, tekerleme ve ninniler ile ilişkisi vb üzerinde durulacaktır.
 
 
MANİ’NİN KÖKENİ VE TÜRK LEHÇELERİNDEKİ KARŞILIKLARI
 
Mani kelimesinin kökeni hakkında çeşitli tahminler vardır. Bugünkü söyleyişi ile ünlü uyumuna uymaz, Bu nedenle kelimenin kökeni Türkçe de olmayabilir. Diğer Türk lehçelerinde de çok farklı adlarla anılıyor olması Anadolu Türkçesindeki  “ mani “  teriminin Türkçe kökenli olmayabileceğini ortaya koyar. Diğer Türk lehçelerinde de maninin karşılığı, Törtlük, mahnı, Bayatı,  Töre, Törü, Öleng, Hoyrat gibi çok farklı kelimler ile  karşılanır.
Üstelik Anadolu’nun çeşitli yerlerinde de çeşitli adlar alır: Denizli de “ Mana”, Kars’ta “ Akışta “ ve “ Meni” Erzincan’da “ Ficek” , Urfa’da “ Meani” veya “Hoyrat”, Doğu Anadolu ‘da “ Baytı”  halk hikâyelerindeki karşılığı ise  “ pişrevi” dir
 
Buna mukabil,  Tatarca da” mâne”  Azerice de “Mahnı” olarak ifade edilmesi “mani “ kelimesinin kökeninin çok eski ve bir başka kelime olabileceğini de gösterir. Kimileri Arapçadaki “Mana “ kelimesinden geldiği görüşündedir.
Mani değişik Türk lehçelerinde değişik adlarla ifa edilir.  
 
Mahnı, Bayatı ( Azerbaycan) ,
Şın Çın ( Gagauzca )  ,
Törtlik, Aşula , Koşuk ( Özbekçe)
Hoyrat, Horyat ( Irak- Kerkük)
Şiğir, Töre ( Başkurtça )
Şiğir, Törü, Cıng,  Mâne  ( Tatarca
Ölen Törü, Aytıba Gayım Öleng ( Kazakça )
Tört sap , Öleng, Aytıpa Kayım ( Kırgızca )
Törtlük Uygurca
 
 
MANİ TANIMLARI
 
Genellikle birinci, ikinci ve dördüncü dizeleri uyaklı olan halk koşuğu.”  ( BSTS / Gösterim Sanatları Terimleri Sözlüğü)
Ezgi ile okunmak üzere, çoğu yedi heceli ve dört dizeli veya 7 + 7 heceli ve iki dizeli olarak meydana getirilen bir dörtleme türü” (  BSTS / Edebiyat ve Söz Sanatı Terimleri Sözlüğü)
 
Genellikle dörtlük şeklinde, aaba şeklinde kafiye şemalı, genellikle yarım kafiyeli; birinci, ikinci ve dördüncü dizeleri uyaklı, üçüncü dizesi serbest; İlk iki dizesi son iki dizeye doldurma ve hazırlayıcı,  asıl manasını son iki dizesinde bulan anonim şiir türüdür. Maniler karşılıklı iki beyit ile söylenmiş gibi gözüken; genellikle sürpriz bir mana ile sonuçlanan; çok farklı konularda söylenen anonim şiirlerdir.
 
 
MANİLERİN YAPISI
 
Maniler klasik yapısı ile tek dörtlük şeklindedir. Genel olarak dört dizelik ama nadir olarak  5,6,7,8,10,14 dizeli olanları da bulunan anonim şiirdir.
 
İlk iki mısra doldurma ve hazırlayıcı ( üst)  manası son iki dizesinde ( alt) verilen iki tane ikilik ( beyitten ( oluşur)  Her bir ikilik karşılıklı söylenmiş gibi bir eda taşır. Asıl anlamı taşıyan son iki dizeye “ alt “ veya “ses” de denir
Maniye melez derler
Dillere çerez derler
Eşinden ayrılana,
Yana yana gez derler.
Örnekte de görüldüğü gibi ilk ikilik ile son ikiliği iki ayrı kişi söylemiş gibidir.
 
Maniler( ayaklı ) kafiyelidir. Pek çok manilerde redif de vardır. Hece ölçülü ve genellikle yedi hecelidir. Yedi heceli klasik maniler 4+3 veya 3+4 duraklıdır. Maniler genellikle irticalen söylene veya oluşan "ayak bulma, ayağını ayağına getirme, manisine ayak tutma"  şeklinde aniden söylenen manzumelerdir. Kafiye yapısı aaba şeklindedir. Dört dizeden fazla oluşan doldurmalı, ayaklı, cinaslı manilerde  kafiye şeması aaxaxaxa ya da axaxaxa şekillerinde devam eder
 
Farklı hece sayılarındaki mani örnekleri
 
Gelince yaz                  Mendilim ipek
Olmaz ayaz                  Ortası benek
Ne olursan                   Benim sevdiğim
Bir mektup yaz            Sanki Taş bebek
 
Ay da belirlendi düştü taşlara
Yine  gazel düştü  gül ağaçlara
Şimdi der ki nazlım unuttu beni
Vallahi sorarım uçan kuşlara     ( Eğin Manileri )
 
Yapıları Yönünden Mani Çeşitleri
 
Maniler yapıları yönünden
  1. Düz mani
  2. Cinaslı Mani
  3. Ayaklı Mani ( Doldurmalı, Kesik, İstanbul Manisi )
  4. Yedekli Mani
  5. Konuşmalı Maniler
 gibi çeşitlere ayrılır
 
1.Düz Mani:
Klasik manilerdir: Tek dörtlük, yedi heceli, duraklı, aaba kafiyelidir.
 
Düz mani örneği
 
Şu dağların üstü kar
Ne dedim de küstü yar
İkimizin arasından
Bir rüzgâr esti yar
 
2.Cinaslı Mani  
Uyakları cinaslı sözcüklerden oluşan , cinaslı ayak bulunan manilerdir. Cinaslı manilerde dize sayısı 14 dizeye kadar ulaşır. Bu tip manilerin mani olduğu söyleyişinden ve uzayıp giden cinaslarından anlaşılır.  Cinaslı manilerin, düz cinaslı, ayaklı cinaslı, kesik cinaslı, doldurmalı kesik cinaslı, türleri de vardır.
Kesik cinaslı Mani Örneği :
Yâr sana                                                     
Çağlar sular yâr sana                   
Madem Ferhat'ım dersin           
Şu dağlın yarsana       
 
Al ateşi…
Gel gönül al ateşi
Kaş kara, kirpik kara
Yanaktan al ateşi
Ya vur, ya öldür beni
Ya benden al ateşi   [1]
 
Ayaklı Cinaslı On dizelik Mani Örneği
 
Al yanaktan...
Gül kokar al yanaktan
Dalda yaprak kalmadı
Yaramı bağlamaktan
Denizler coşa geldi
Gözyaşı çağlamaktan
Gidin de yâre deyin
Düştüm elden, ayaktan
“Ver bana bir gül" dedim
"Al" dedi "al yanaktan"[2]
 
3. Ayaklı – Doldurmalı Ayaklı-  Mani
Ya kalemi
Ya divit ya kalemi
Güzel seni yaradan
Dedi mi yak âlemi
Felek attı topların
Yıktı benim kalemi
 
4. Yedekli Mani
 
Düz maninin son ikiliğine  ( alt dizelere) anlamlı dizelerin eklenmesiyle oluşur
 
Ağlarım çağlar gibi                    
Derdim var dağlar gibi                      
Ciğerden yaralıyım                          
Gülerim sağlar gibi                                          
Her gelen bir gül ister                              
Sahipsiz bağlar gibi                                  
 
5.Konuşmalı Atışmalı Maniler
 
Düğünlerde pikniklerde özel gün ve gecelerde karşılıklı söylenen maniler de vardır. Böylesi günlerde mani düzmek, mani yakmak, mani söylemek tabirleri ile ifade edilen maniler ile atışmalar ve maniler ile atma düzmeler yapılır. Bu türlü mani atışmaları ve atmaları kadınlar, kızlar, gelin kaynana, kız oğlan vb arasında yapılır. But ip maniler, atışmalı, taşlamalı, türkülü, ağıtlı vb şekillerinde de tasnif edilebilir.
 
Usta manicilerin atışmalı şekillerde kesintisiz şekilde mani söylemesine "sağanaklı", kısa olanlarına ise "sağanaksız" mani denmiştir. Karşılıklı ve atışmalı mani söyleme geleneğinde atışmayı başlatan maniciye, Manici başı denir
 
Mani mani başlamam            Elmayı dişleyelim
Ben bekârı taşlamam             Bir hayır işleyelim
Olur olmaz adamla                 Başlamadan maniye
Ben maniye başlamam           Kahveyi üçleyelim
 
Bazı  İstanbul manileri “ adam aman” nidaları ile başlar.
 
Adam aman.... gözlerim
Ağlamaktan boyandı
Al kanlara gözlerim
Al kanlı gözler ile
Gözlerini gözlerim
 
KONULARINA GÖRE MANİLER
Maniler konularına göre, ramazan, bekçi, davulcu, bayram, semai kahveleri, mektup, düğün, niyet, gurbet, beddua, gelin kaynana, kız oğlan, asker, giyim kuşam, bilmece şehir, köy, kahve, göz, mendil …  konulu maniler olmak üzere çok çeşitlidir.
 
TÜRKÜ AĞIT, NİNNİ TEKERLEME VE MANİ İLİŞKİSİ
Maniler kendi başına anonim bir şiir türü olduğu halde Türkü, tekerleme, ninni, ağıt , bilmece şekillerinde de karşımıza çıkmaktadır. Birçok türkünün kaynağı manidir. Bazı türküler mani şeklindeki dörtlüklerden oluşur. Birçok tekerleme, ninni ve ağıt da mani şeklinde söylenmiştir.
Tokat’ın yazıları                           Ak koyun kuzusuna
Donattım kuzuları                       Can kaynar bazısına
Mevlam alnıma yazmış              Ne diyerek ağlayım
Bu kara yazıları ….                       Alnımın yazısına
 
Teknede hamur                           Kara çadır is mi dutar
Tarlada çamur                             Martin tüfek pas mı dutar
Ver Allah’ım ver                          Ağlayalım anam bacım
Sicim gibi yağmur                       Elin gızı yas mı dutar  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
[1] https://www.guzelsanatlar.gov.tr/TR,3703/mani.html
[2] https://www.guzelsanatlar.gov.tr/TR,3703/mani.html

Sitedeki yazıların tüm hakları ve sorumluluğu yazı sahiplerine aittir. Yazıların izin alınmadan kopyalanması ve kullanılması 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Yasasına göre suçtur. Aksi davranışlara karşın yasal işlemlere başvurulacaktır.


2 Yorum
15.09.2018 - 12:34
ellerinize kaleminize sağlık saygılar

15.09.2018 - 14:24
. Güzel sözlerle dolu gönlünüze sağlık...