Matla Beyti ( Redd-i Matla- Hüsn-i matla- Musarra) Nedir Örneklerle Özellikleri

Ekleyen : ESA , 10 Aralık 2018 Pazartesi Beğen
 
 
 
 Matla Beyti ( Redd-i Matla- Hüsn-i matla- Musarra) Nedir Örneklerle Özellikleri
 
 
Yazıda matla nedir, matla beyti nedir, matla kelimesinin sözlük ve terim anlamları, kökeni,  hüsnü matla, musarra, matla‘-ı sânî, matla‘-ı sâlis,  zü'l-metâli , Redd-i matla nedir, musarra şiir örneği, matla beyti örnekleri yer alacaktır.
 
Matla" kelimesi Arapça kökenli bir sözcüktür.  Sözlüklerdeki anlamı: doğmak, gök cisimlerinin doğması, doğuş yeri şeklindedir.
 
Matla sözcüğü bu anlamından hareketle edebiyatta şiirin başladığı beyit anlamına gelen bir terim olmaktadır. Matla beyti terimi gazel veya kasidelerin ilk beytini ifade eder.   Gazel ve kasidelerin ilk beyti ise diğer beyitlerden farklı olarak kendi arasında redifli ve kafiyeli bir beyittir.
 
Bir manzumenin kafiyeli ilk beyti birden fazla olursa bunlar matla‘-ı sânî, matla‘-ı sâlis diye sıralanır. Birden fazla matla beytinin bulunduğu şiirlere zâtü'I-metâli, adı verilmiştir.
 
Kasidelerde bu matla'dan başka kasidenin içinde söylenen Tegazzül bölümündeki iki mısraı kafiyeli beyitlere de matla' adı verilmiştir. Böylece bünyesinde Tegazzül bölümü olan kasidelerde iki tane matla beyti olmuş olur.[1] Bu tip kasidelerdeki ilk matla beyti asıl kasidenin ilk beyti, ikinci matla beyti ise kasidenin içinde yer alan gazelin matla beytidir.
 
Hüsn-i matla ise özellikle gazeller için kullanılan bir terimdir.  Gazellerin ikinci beyitlerine  Hüsn-i matla  denir. ( bkz Hüsn Ü Makta - Matla İle Makta Ve Matla Nedir - Edebiyat Terimleri ...)
 
Redd-i matla: Divan edebiyatının son dönemlerinde uygulanmaya başlayan bir yöntemdirBu matla türü 19 asırda ortaya çıkmıştır. “Şairler bazen matla mısralarından birini gazelin sonunda tekrarlarlar. Buna redd-i matla denir.”  Haluk İpekten
 
 
Redd-i matla
 
Matla beytinin birinci veya ikinci mısraının makta beytinin ikinci mısraında yinelenmesidir. [2]  Bu durumda bir gazelin ilk beytinde bulunan dizelerden birisi, gazelin son beyti olan makta beytinde yinelenmiş olur.   Fakat tekrarlanan bu mısra anlam bakımından gazelin konusu açısından önemli olmalı ve makta beyti ile de manaca münasebetli bulunmalıdır.  “Çünkü tekrarlanan mısraın makta beytinin anlamını bozmaması gerekir.”[3]
 
Matla:
İncinme cevrine dahı ol mâh tâzedir
 Bilmez nevâziş-i dili bi’llâh tâzedir
 
Makta
 Ey Nâilî sakın dem-i serd-i hezârdan
 İncinme cevrine dahı ol mâh tâzedir     (İpekten 1993:188-189)  Nâ’ilî[4]
 
 
Hüsn-i matla
 
Divan şairleri  Matla beytindeki anlam ve ahengi zayıf bırakmamak, kuvvetten düşürmemek için ikinci beyti daha güzel, daha ahenkli ve daha anlamlı  yazmaya gayret ederlerdi. Bu bakımdan bazı gazellerin ikinci beyti, gazelin en güzel beyti olabiliyordu. Bu nedenle  güzellik manasına gelen hüsn kelimesi ile birlikte gazelin  ikinci beyitlerine Hüsn-i matla denmiştir.[5]
 
Lâle-hadler yine gülşende neler etmediler 
Servi yürütmediler goncayı söyletmediler       Matla Beyti
 
Taşradan geldi çemen mülkine bigâne dürür 
Devr- i gül sohbetine lâleyi i etmediler              Hüsn-ü Matla
………..
Ey Necâtî yürü şabreyle elünden ne gelür 
Hüblar cevr ü cefâyı kime öğretmediler.         Makta Beyti
 
 Musarra ile Matla Beyti
 
Musarra beyit iki dizesi de matla beyti gibi kafiyeli beyitlere denmektedir. Bir mısraı diğer beyitlerdeki son dize ile kafiyeli olan dizelere ise müfret denir.   Beyit, kafiyeli iki mısradan meydana gelirse "beyt-i musarra" adı verilir. Kafiyeli beyitler genellikle metali, müfredler ise ebyat-ı müfredat [6]adı altında toplanır.
 Bu bakımdan gazel veya kasidenin ilk beyitleri hali ile musarra olmuş olur.  Divan şiirinde gazel ve kasideler genel olarak ilk beyitleri yani matla beyitleri musarra; diğer beyitleri ise müfretlerden meydana gelir. Fakat divan şiirinde her beyti musarralı olan şiirler de yazılmıştır. Bunlara musarra gazel veya –  mısraları zincirleme gittikleri için – müselsel de demişlerdir. Her mısrası aynı kafiyede olan şiirlere de musarra denir. (Musarra tuyuğ gibi)  
 
 
  Aşağıdaki şiir bir musarra örneğidir.
 
Hiçbir dem sensiz olmak istemez canım benim
Oldu güya tâb-i hüsnün imânım benim
 
Cevrin olmaz kâsir-i şevk-i firâvanım benim
Muttasıl alemde etsin girye çeşmânım  benim
 
Razıyım yansın müebbed kalb-i sûzânım benim
Mevt tutsun dâmenim hüsrân giribânım benim    Recaizade Ekrem [7]
 
Beyt-i musarra Matla beyti ile aynı  şekil özelliği taşır.  Fakat  Musarra beyti şiirin ortalarında da bulunur Musarra' beyte, gazel veya kasidenin baş tarafında bulunursa; matla; terci' ve terkib-i bentlerin arasında bulunursa; vasıta  beyti adını alır.
 
Nabi’nin şiiri üzerinde uygulamalı olarak gösterirsek
 
Bâğ-ı dehrin hem hazânın hem bahârın görmüşüz
Biz neşâtın da gamın da rûzgârın görmüşüz.                 Bu ilk dize MATLA BEYTİ

Çok ta mağrur olma kim meyhâne-i ikbalde
Biz hezâran mest-i mağrûrun humârın görmüşüz
.      İkinci dize Hüsn-ü Makta
 
 
Matla Beyti örnekleri
 
 Ah eylediğim serv-i hıramanın içindir 
Kan ağladığım gonca-i handanın içindir   Fuzuli 
 
Ben kimseye açılmaz idim dâmenin olsam
Kim görür idi sîneni pîrâhenin olsam       Nedim 
 
Dost bî-pervâ felek bî-rahm ü devran bî-sükûn
Derd çoh hem-derd yoh düşmen kavî tâli’ zebun    Fuzuli
 
Hayalinden gelir gam hatıra cananeden gelmez
Sitem hap âşinalardan gelür biğâneden gelmez    Nabi Şiirleri 
 
Beni şad eylemedin sen dahi naşad olasın
Şu’le-i ah-i garihan gibi berbat olasın         Nabi Şiirleri 
 
[2] Tahirü’l-Mevlevi , Edebiyat Lüğaati, Enderun Kitabevi,1973:-22
[3] Yard. Doç. Dr. Şener DEMİREL, Divan Şiirinde Redd-i Matla, http://dergipark.gov.tr/download/article-file/234556
[4] Yard. Doç. Dr. Şener DEMİREL, Divan Şiirinde Redd-i Matla, http://dergipark.gov.tr/download/article-file/234556
[6] Dr Aslan Tekin Edebiyatımızda Terimler, 2005, Ank, sh. 43
[7] Tahirü’l-Mevlevi , Edebiyat Lüğaati, Enderun Kitabevi,1973:-22

Sitedeki yazıların tüm hakları ve sorumluluğu yazı sahiplerine aittir. Yazıların izin alınmadan kopyalanması ve kullanılması 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Yasasına göre suçtur. Aksi davranışlara karşın yasal işlemlere başvurulacaktır.

Yapılan Yorumlar

Henüz yorum yapılmamış...

Yorum Yaz

Yorum yazmak için üye girişi yapınız...