CİMCİME SULTAN DESTANI MANZUM VE NESİR VARYANTLARI

Ekleyen : Şahamettin Kuzucular , 12 Temmuz 2015 Pazar aaa Beğen



CİMCİME SULTAN DESTANI MANZUM VE NESİR  VARYANTLARI

14. yy’ da  Halka müslümanlığı öğretmek amaçlı çok sayıda  dini destan oluştuğu, bu destanları şeyhlerin,  dervişlerin, şeyyadların ve meddahların halka anlatarak  Müslümanlığı misyonerliğine hizmet eden destanlar oldukları anlaşılmaktadır.

Bu destanların kısa olmaları , manzum olmaları, mesnevi tarzında kaleme alınmaları genellikle  beş  on tanesinin,  bir yazma nüsha içinde olduğu ,  bir çoğunun  Falilatün failatün failün kalıbıyla yazılmış oldukları dikkat çeker.[1]

Bu destanların hemen hepsinin  ortak bir amacı vardır. Bu amaç henüz Mülüman olmamışlara Müslümanlığı öğretmek, yeni olmuşlara sevdirmek ve İslamiyeti  öğrenmelerine yardımcı olmaktır. “Bu eserler Anadolu’nun Türkleşmesinde ve İslamlaşmasında fetihlerden sonra etkili olan önemli unsurlardan biridir. Bu eserler, Anadolu’nun Türkleşmesinin ve İslamlaşmasın kalıcı olmasında önemli hizmetlerde bulunmuşlardır. Başlangıçta Kur’an ve surelerin çeviri ve tefsiri ile başlayan hizmet, daha sonra dinî, tasavvufî ve ahlakî manzum eserlerle devam etmiştir. Bu manzum eserlerin en çok görüldüğü dönemlerden biri XIV. yüzyıldır. “[2]

 14. yüzyılda Hüsam Kâtib tarafından yazılmış olan Dâsitân-ı Cümcüme Sultan adlıdestan da bu tip destanlardan biridir. Bu destan  Hüsam Katip  Tarafından Feridüddin Attâr’ın eserinden iktibas edilen dinî-didaktik mahiyette küçük bir manzumedir.[3] Devrin diğer Manzum dini destanları gibi İslamiyeti yaymak amaçlıdır. “ Hikâyede Hz. İsa’nın yol üzerinde bir kuru kafa ile karşılaşması ve kuru kafayı diriltmesi konu edilmiştir. Kuru kafanın cehennemde başından geçen olayların anlatıldığı bölümler fantastik bir düzlemde ele alınmış olmakla birlikte; insanlara cehennem ahvalinden haberler verilmek suretiyle metin didaktik bir özellik kazanmıştır.”

Bu eserin Türk edebiyatındaki ilk örneği Hüsam Katip tarafından  Kıpçak- Altınorda sahasında yazılmış  eserdir.  Bu eser iranlı Şair Ferididdün Attar atarfından yazılmış olan özgün eserin bir tercüsmesidir. Fakat Hüsam Katip’in eserini Attardan tercüme ederken eserine kendinden çok şey kattığı Attar’ın eserini birebir tercüme etmediği  de kabul edilmektedir.[4]

Eserin özgün ismi Dastân-ı Cümcüme Sultan’dır.  Cümcüme-name 1368 veya 1376 yılları arasında telif edilmiştir. Manzum bir eser olarak yazılan eser Attar’ın özgün eserinden daha da genişletilmiştir. Eser de Hz.İsa ile Kesikbaş arasında geçen olaylar, cehennem tasvirleri,  hikaye edilmektedir.  Sultanları ve sarayları tasvir eden Hüsam Katip cehennem azaplarını  göz önüne getirerek Sultanları cehennem azabıyla korkutmakta, acımasız idarecilerin, zulum yapanların, zalim hükümdarların cehennem azabıyla yanacakalarını belirtmektedir.[5]

Hüsam Katip  mesnevi çevirisine kendinden de çok şey katmış esrini dini motiflerle de süslemiştir.  Bu manzum destan halk arasında oldukça sevilmiş, , Azeri ve Osmanlı sahalarında da  bu destanın manzum ve mensur varyantları ile şekilleri oluşmuştur. Bu destan  Kirdeci Alî ‘nin Kesik Baş Destanı gibi benzeri destanların ortaya çıkmasına da zemin hazırlamıştır.

Eserin çok sevildiği çok sayıda yazma nüshalarının bulunmuş olmasından bellidir. Eserin yazma nüshalarının tarihlerine bakıldığında eserin yazılış tarihi, Miladî 1368-69 (Hicriî770) veya  1375-76 (777)  tarihlerinde yazılmış olabilecği ortaya çıkmaktadır.[6] Bu bakımdan araştırmacılar eserin yazılış tarihini 1375-1376 yılları olarak göstermektedirler.[7]

Eser ilk olarak 1881 yılında Kazan’da basılmış, daha sonra defalarca yeni baskıları yapılmıştır. Kazan’da Hikâyet-i Cümcüme Sultan fi Nübuvvet-i İlyas Aleyhisselâm adıyla 1889’da  basılan eserin, 1548-1549’da  Osmanlı Türkçesine de çevrilmiş, eser  Osmanlı sahasında “Kesik Baş Kitabı” adıyla şöhret yapmıştır. (Temir, Ahmet, age., s. 708.) Fakat Kesik Baş Hikayesi’nin orijini hakkında farklı görüşlerin olduğunu da burada ifade etmemiz gerekir.[8]

Bu hikaye Kıpçak sahasında ve manzum olarak oluştuğu gibiAnadolusahasında ve  halk edebiyatına geçmiş mesnur örnekeleri de vardır. Cümcüme Sultan hikâyesinin tespit edilebilen tek mensur örneği “Hazâ Kitâb-ı Cümcüme-i Mübârek’tir.” Bu metin, İstanbul Arkeoloji Müzeleri Kütüphanesinde 1505 arşiv numaralı yazmanın 1b-8b varakları arasında yer almaktadır. 1505/1 arşiv numarası ile kayıtlı olan metin, İsa Peygamber ile Cümcüme adlı bir padişah arasında geçen çürümüş kemiğin dirilmesi olayından mürekkeptir.[9]




HİKAYENİN ÖZETİ[10]

Hz İsa yolda giderken bir kuru kafaya rast gelir. Hz İsa yalvararak bu kafanın kendi hikayesini anlatmasını ister. Duası kabul edilir ve kuru kafa hikayesini anlatmaya başlar. Bir zamanlar bir devlete sultan olduğunu on iki bin kulunun  olduğunu İismin de Cimcime Sultan olduğunu söyler.  Hz. İsa Cimcime Sultan’ın nasıl öldüğünü dünya ve ahiret haytaında neler yaptığını merak eder.

Bunun üzerein Cimcime Sultan kabirde azap çektiğini melekler  tarafından sutunlarla dövüldüğünü,  bin cehenneme girip çıktıktan sonra  buraya ve bu yollar üstüne atıldığını , bin yıldır da bu yolun üzerinde oraya  buraya sürüklendiğini anlatır.

Hz İsa  bu feci azaplara neden uğradığını dünyevi haytaında nasıl günahlar işlediğini sorar.  Cimcime Sulatn ise dünyevi haytaında putperest olduğunu ve kullarına azaplar çektirdiğini anlatır. Daha sonra Kurukafa HZ. İsa’ya sen benimle nasıl konuşabiliyorsun diye sorar. Hz İsa’da Allahın elçisi olduğunu söyler.  Bu defa da Kurukafa  Hz İsa’dan dünya hayatına dönmek için Allah’a yalvarmasını rica eder. Bu sayede Allah’ın dinine dönecek, dünya hayatında ibadetle meşgul olacak ahret azabından da kurtulacaktır.  Allahın Birliğine ve Hz İsan’ın da onun peygamberi olduğuna  da inanacaktır.

Ölüleri diirltebilen Hz İsa Allah’a yalvararak Cimcime Sultan’ın dünyaya yeniden gelmesi için yalvarır. Duası kabul olur. Cimcime Sultan yeniden Dünya’ya gelir  Gelir gelmez de şehadet eder, parmağını kaldırarak imana gelir. Kırk sekiz yıl din yolunda yaşadıktan sonra da ölür.



 

CÜMCÜME SULTAN’ DAN ALINTILAR

İy “cehan bakidir” tigenler kani?
İşitin dünya işin, bilin ani;

Çün bu galem gakibet yuk buliser,
Mundagılar hiç baki kalmayiser.

Bu işaretler ki hud bizge yiter:
Ne kim bardır mehlüket mundin kiter.

Kürgil anlamı, kim evvel kiçtiler,
Hem yaman, hem yahşi barca küçtiler.

Kani munça miri nebiler ve şahlar?
Ul bina kılıngan ulug dergahlar.

 

CÜMCÜME SULTAN

(Kısaltılarak alındı)

Ey, “Dünya bakidir”, diyenler hani?
İşitin dünya işini, bilin onu;

Çünkü bu âlem sonunda yok olacak
Buradakiler hiç baki kalmayacak.

Bu işaretler bile bize yeter:
Ne kadar yaratılmış varsa, buradan gider.

Bak onlar, onlar ki evvelce geçtiler
Hem kötü, hem iyi, hepsi göçtüler.

Hani bunca, binlerce nebi ve padişahlar?
O yapılan ulu saraylar, dergâhlar?









  • [1] Şahamettin Kuzucular, 14 Yy. da Oluşan Manzum Dini Destanlar, http://www.edebiyadvesanatakademisi.com/
  • [2]  Halit BİLTEKİN  , KİRDECİ ALİ VE DÂSTÂN-I ‘ÖMER İBNİ HATTÂB ADLI KÜÇÜK MESNEVİSİ, Turkish Studies - r Turkic Volume 8/1 Winter 2013, p.1061-1069, ANKARA-TURKEY
  • [3] Özkan DAŞDEMİR, DÜZYAZI ŞEKLİNDE YENİDEN YAZILAN ANONİM BİR CÜMCÜME HİKÂYESİ, TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI DERGİSİ•387
  • [4] [4] Hüsam Katip Cümcüme-name ( Harezm Kıpçak s Sahası) http://www.edebiyadvesanatakademisi.com/edebiyad/1223-
  • [5] Köprülüzade M. F.Tatar Edebiyatı Tarihi. I. tom, Kazan, 1984, s. 231-146;, Türk Edebiyatı Tarihi. I. cilt., s. 337
  • [6] http://ekitap.kulturturizm.gov.tr/Eklenti/12188,husamkatippdf.pdf?0
  • [7] Hüsam Katip Cümcüme-name ( Harezm Kıpçak s Sahası) http://www.edebiyadvesanatakademisi.com/edebiyad/1223-
  • [8] Kirdeci Alî Kesik Baş Destanı, http://www.edebiyadvesanatakademisi.com/edebiyad/1811
  • [9] Özkan DAŞDEMİR, DÜZYAZI ŞEKLİNDE YENİDEN YAZILAN ANONİM BİR CÜMCÜME HİKÂYESİ, TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI DERGİSİ•387
  • [10] V. Mahir Kocatürk, Türk Edebiyatı Tarihi, Sank. 1970, shf 157 


Sitedeki yazıların tüm hakları ve sorumluluğu yazı sahiplerine aittir. Yazıların izin alınmadan kopyalanması ve kullanılması 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Yasasına göre suçtur. Aksi davranışlara karşın yasal işlemlere başvurulacaktır.

Yapılan Yorumlar

Henüz yorum yapılmamış...

Yorum Yaz

Yorum yazmak için üye girişi yapınız...