MENÜ
ESA E- DERGİ
DUYURULAR
SON 5 ÜYEMİZ
BEĞENİLENLER
Günün Şiiri: Haftanın Şiiri: Ayın Şiiri: Günün Yazısı: Haftanın Yazısı: Ayın Yazısı:
KIZ CİBEK DESTANI ve ÖZETİ ( Kırgız Destanı ) Dr. Doğan Kaya
Ekleyen : ESA , 20 Ocak 2018 Cumartesi Beğen
 
KIZ CİBEK DESTANI ve  ÖZETİ ( Kırgız Destanı )  Dr. Doğan Kaya

Dr. Doğan Kaya
 
Kazakların en meşhur aşk destanıdır. Ancak başta Kırgızlar olmak üzere Orta Asya Türk coğrafyasında hatta daha uzaktaki Türk boyları arasında yayılmış bir destandır.XVI.-XVII. yüzyıllarda Kazak hanlığının yükseliş döneminde teşekkül etmiş; XVIII. yüzyıldan sonra da geliştirilmiştir. Birkaç kere filmi çekilmiş, opera olarak sahneye konulmuştur.
Eserde derebeyi topluma ait gelenek, örf-adet ilişkileri ve halkın o dönemdeki hayata ait bakış açısı yansıtılmıştır. 16 eşmetni vardır. Bunların içinde en meşhuru Musabay, Kasım Mırzagaliyev, Belgibay Bekturganov, Abilhayr Danekerov, Rahmet Mezhocayev, Erjan Ahmetov, Halima Utegaliyeva, İsmail Kamıtov, Moldaseyit Tülepkaliyev, Karşıga, Şege, Murın, Şipin ve Jusipbek Şeyhulislamov eşmetinleridir. Bazı eşmetinlerde destan başkahraman Tölögön’ün ölümü ile sona erer. Eserde Kız Cibek ve Tölögön karakterleri ön plandadır. Kız Cibek, başlangıçta lirik bir karakter olarak takdim edilir, ancak destanın sonraki kısımlarında hürriyet için mücadele eden cesur bir kadın karakterini tasvir eder. Eserde bir diğer önemli kahraman da Tölögön’ün kardeşi Sansızbaydır. Sansızbay, Tölögön’ün intikamını alan yiğit olarak takdim edilir. Muhteva itibariyle “Kozı-Körpeş ve Bayan Suluv” destanının ana çizgileriyle benzerlik gösterir.
Kız Cibek destanının özeti şöyledir:
Cagalmay halkından altmış beş yaşında Karadeniz ve Hazar Denizi arasında yaşayan Bazarbay adlı zengin birisi vardır. Eşi Kamkatay da elli yaşındadır. Bazarbay ve Kamkatay, salgın hastalık sonrasında dokuz çocuğunu kaybeder. Ancak, Yaradan’ın lütfu olarak Kamkatay’ın ilerlemiş yaşına rağmen bir erkek çocuğu daha olur. Çocuğun adını Tölögön koyarlar. Daha sonra Kamkatay, bir erkek çocuk daha doğurur. Onun adını da Sansızbay koyarlar. (Bazı eşmetinlerde Bazarbay’ın üç karısı,dokuz oğlu vardır.Bir musibetle hepsini kaybeder. Bundan sonra altı kadınla daha evlenir. Hiç birisinden çocuğu olmaz. Seksen yaşına gelince bir Tölegen adını verdikleri oğlu olur.)
Tölögön, akıllı, merhametli ve cömert bir delikanlı olur. On altı yaşındayken ailesi onu evlendirmek ister. Tölögön, halkı içinde hiçbir kızı beğenmez. Bazarbay, Tölegen’e, beğenebileceği kızları Altı Arış Şekti adlı yurtta bulabileceğini söyler. Tölegen oraya gitmek ister. Annesi, Tölegen’in gitmesine karşı çıkar. Kendi yurdundan bir kızla evlenmesini ister. Tölegen ise, beğendiği bir kızı alıp tekrar yurduna döneceğini söyler. Yanına 80 delikanlı alır. Anne ve babasıyla vedalaşıp Ak Cayık’a gitmek üzere yola çıkar. Annesi peşinden dua eder. Allah’tan, ululardan, pirlerden medet ister. Oğlunu hayırlısıyla dönmesini murat eder.
Ak Cayık, bulundukları yere yetmiş günlük yoldur. Beraberinde 200 kadar at, sayısız altın ve gümüş vardır.
Uzun ve yorucu bir yolculuktan sonra Ak Cayık’a vasıl olurlar. Çadırlarını kurup halka kız beğenmeye geldiklerini ilan ederler. Tölegen, Kimin güzel kızı varsa getirmeleri için haber gönderir. Beğense de beğenmese de her gelene hediyeler vereceğini söyler.
Halkın gösterdiği 200 kızı görmesine rağmen hiçbirini beğenmez. Ancak kızları boş göndermez, her birine bir at hediye eder. Tölögön’ün verecek atları kalmaz, yiğitlerinin atını vermeye başlar. Tölögön’ün durumunu duyan Ak Cayıklı Karçıga, ona yardıma gelir. Tölögön’e Kazak hanı Sırlıbay’ın Kız Cibek adında güzel bir kızının olduğunu haber verir. Tölögön, hemen yola çıkmak ister. Karçıga, yanına güvendiği beş yiğidini almasını söyler.
Tölögön, yanına Karçıga ve beş arkadaşını alıp yola çıkar. Yolda bir çadıra rastlarlar. Bu çadır Kız Cibek’in çadırıdır. Kıc Cibek, yüzündeki peçesini açmaz. Tölögön, kızıp oradan ayrılmak ister. Kız peçesini açtığında Tölögön onu görür ve çok beğenir. Kız da Tölögön’ü beğenir. Münafık insanlar kızın babası Sırlıbay’a olumsuz haberler getirirler. Sırlıbay, önce çok öfkelenir, ancak Karçıga onun yanına gidip durumu anlatır ve Tölögön’ün Kız Cibek’le nişanlanmak istediğini söyler. Sırlıbay’ın öfkesi gider. Karçıga’ya olumlu cevap verir. O güne kadar eşi benzeri görülmemiş bir düğün yapmayı düşünürler.
Bu arada Tayçıbek Kız Cibek’te gözü olan Şekti boyundan olan Bekecan’ın altmış askeriyle baskın yapmak fikrinde olduğu haberini getirir. Karçıga, durumu Kız Cibek’in ağabeyi Ceyrenbay’a bildirir. Ceyrenbay Tölögön ile Kız Cibek’in evini korumaya alır.
Aradan uzun zaman geçtiği için Tölögön, anne ve babasını özler. Mevsimlerden bahardır. Tölögön, yurduna gitmek ister. Bu sırada Kız Cibek, bir rüyasında eyersiz bir at görür. Bunu pek hayra yormazlar. Tölögön, Kız Cibek’in gitmemesi yahut güz mevsiminde gitmesi için yalvarmasına rağmen aldırış etmez ve yola çıkar. Uzun bir yolculuktan sonra anne ve babasına kavuşur.
Tölögön, bahara kadar yurdunda kalır ve Kız Cibek’e dönmeye karar verir. Bu defa da babası Bazarbay gitmesini istemez. Tölögön, gitmekte ısrar eder. Babası, “Bekecan’ın eline esir düş.” diye beddua eder. Tölögön, kardeşi Sansızbay’a; “Eğer ben geri dönemezsem, yengen Kız Cibek’i buraya getir ve onunla evlen.” diye vasiyette bulunur ve ağlayarak vedalaşıp yola koyulur.
Tölögön, yolda Bekecan ile karşılaşır. Bekecan, Tölögön’ü öldürür. Kız Cibek 8 sene Tölögön’ün yolunu bekler. Beklemekten saçı ağarmıştır.
Bekecan, kurnazlık ederek Tölögön’ün atı Köktulpar’a binerek Kız Cibek’in yanına gelir ve kendisini Tölögön olarak tanıtır. Kız Cibek, ona inanmaz. Bunun üzerine Bekecan sinirlenir ve kendisinin Bekecan olduğunu, Tölögön’ü elleriyle öldürdüğünü söyler. Kız, buna inanmaz. O da atı Köktulpar’ı gösterir. Gerçeği öğrenen Kız Cibek’in gözyaşları sel olur.
Bu arada Bazarbay ve Kamkatay, oğulları Tölögön’den haber alamadıkları için huzursuzdurlar. Ağabeyi Tölögön’ün vasiyeti üzerine Sansızbay, yanına Çeçe’yi alıp yola çıkar. Epey yol gittikten sonra Sansızbay ve Çeçe, Cayık’a gelirler. Bu sırada Kız Cibek’le Kalmuk hanı Korun’un düğünü olmaktadır. Bu evliliğe Sırlıbay, Korun kâfir olduğu için karşı çıkmıştır, ancak Korun, kızı kendisine vermezse, halkını katledeceği tehdidinde bulunur. Sırlıbay, istemeye istemeye kızını Korun’e vermeye razı olur.
Sansızbay, Kız Cibek’i bulur. Kız Cibek, onu Tölögön’e benzetir ve Sansızbay’a âşık olur. Birlikte kaçmayı düşünürler. Kız Cibek, Korun’un yanına gider ve atı Sandalkök’ü ister. Korun, atını verir. Sabahleyin Kız Cibek kalkıp, anne, babası ve kardeşleriyle buluşur, vedalaşır. Sansızbay ve Çeçe ile anlaştıkları yerde buluşur. Onu arayan Korun’un askerleri üçünü birlikte bulurlar. Korun, kızı isterse de Sansızbay vermez ve teke tek Korun ile karşılaşır ve onu yenip başını keser. Kalmaklar ülkesine kaçar. Sansızbay, Kız Cibek’i alıp Cagalmay’a döner. Babası ve annesi onları sevinçle karşılar, fakat Tölögön’ün vefat haberi onları çok üzer. Karçıga ile Ceyrenbay da Cagalmay’a gelirler. Sansızbay ile Kız Cibek evlenir, çocukları olur, mutlu şekilde yaşarlar.
 
Dr. Doğan KAYA, KIRGIZ DESTANLARI, SALKIMSÖĞÜT Yayınları: I. Baskı Ankara 2015
 
 

Sitedeki yazıların tüm hakları ve sorumluluğu yazı sahiplerine aittir. Yazıların izin alınmadan kopyalanması ve kullanılması 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Yasasına göre suçtur. Aksi davranışlara karşın yasal işlemlere başvurulacaktır.

Yapılan Yorumlar

Henüz yorum yapılmamış...

Yorum Yaz

Yorum yazmak için üye girişi yapınız...