MENÜ
ESA E- DERGİ
DUYURULAR
SON 5 ÜYEMİZ
BEĞENİLENLER
Günün Şiiri: Haftanın Şiiri: Ayın Şiiri: Günün Yazısı: Haftanın Yazısı: Ayın Yazısı:
MENDİRMAN DESTANI ve ÖZETİ ( Kırgız Destanı ) Dr. Doğan Kaya
Ekleyen : ESA , 20 Ocak 2018 Cumartesi Beğen
 
  MENDİRMAN  DESTANI ve  ÖZETİ ( Kırgız Destanı )  Dr. Doğan Kaya

Dr. Doğan Kaya
 
Ne zaman teşekkül ettiği bilinmemektedir.
İlk defa 1938-1939 yıllarında Esenbayev Keldibek tarafından Manasçı Şapak Irısmendeyev (1863-1956)’den kaydedilip Kırgız SSC Akademisi’ne teslim edilmiştir. İki sene sonra da Abdırahmanov Ibırayım, Karakol ilçesi, Sarı-Kamış köyünde yaşayan Kaydu’dan derlediği eşmetni teslim etmiştir. Bu nüsha Kasımalı Cantöşev tarafından yayımlanmıştır. Bunlardan ilki daha hacimlidir ve 1941 yılında yayımlanmıştır. Kitabı yayıma Tatıbekov hazırlamıştır. 1998 yılında Bagış destanı ile birlikte kitap olarak tekrar yayımlanmıştır.
Destan, halkın ümidini, maksadını ortaya koyan, adaletin bayrağını yüksek tutan, bağımsızlık mücadelesini esas alan sosyal hayat tarzını ortaya koyan bir eser olarak nitelendirilebilir.
Kırgız destanlarında kahramana yardımcı olan, gerekirse silah alıp eşi ile birlikte mücadele eden akıllı kadınlar (Kanıkey, Ayçürek, Zulayka, Ayganış) bulunmakla birlikte, onların işini zora sokan, eşini düşünmeyen, eğlenceye düşkün, ileri görüşlü olmayan, akılsız kadınlar (Akılay, Çaçıkey, Şırdakbek’in karısı Suluubek / Erke) da vardır. Mendirman’ın karısı ikinci gruptandır ve kötülüklerin sorumlusu bir tip olarak takdim edilir. Aykanış, destanda;“Kadın degen it eken, İçten cegen kurt eken.” (Kadınlar it gibidir; içten yiyen kurt gibidir.) atasözüyle nitelendirilir.
Mendirman’ın düşmanları da iki çeşittir. Birincisi kendi içinden olanlar (kardeşleri, eşi gibi…) ikincisi de Kalmuk hükümdarları Kuydalı, Kaldama, Kontaacı, Çeyren’dir.
Destanın özeti şöyledir:
Bir zamanlar Kırgızlara, Adik Han adında bir han hükmetmiştir. Adik Han’ın ilk hanımından dokuz, küçük hanımından da Mendirman adında bir oğlu vardır. En büyük çocuğunun adı Asıl’dır. Çok akıllı bir genç olan Asıl, babası ölünce onun yerine tahta geçer.
Mendirman, halkın en güzel kızı Aykanış ile evlenir. Aylanış’ın güzelliğini kıskanan diğer dokuz kardeşi toplanıp Mendirman’ı öldürüp Aylanış’ı en küçük kardeş Kulteber ile evlendirmeye karar verirler.
En büyük kardeş Asıl, bir gün eğlence düzenleyerek halkı bir araya toplar. Hayvanlar kurban edilir, ozanlar komuzlarıyla şiir söyler. Her çeşit yiyecekler yenilir, bozo ve şaraplar su gibi akar. Sekiz kardeş gözlerini açamayacak derecede sarhoş olurlar. Mendirman ise, hiçbir şey yemez, düşüncelidir. Asıl, sağa sola bakar, halkın tamamının sarhoş olduğunu görünce, eline komuzunu alıp Mendirman’a kazal / şiir söylemeye başlar. Mendirman’dan Kanış’ın soylu birisi olmadığını ve onu bırakmasını ister. Mendirman’a; “Sana başka kadın vereyim.” der. Buna sinirlenen Mendirman komuzunu eline alıp Asıl’a cevap verir. Kanış’ı hiç kimseye vermeyeceğini söyler. Bu sırada en küçük kardeşi Kulteber, Mendirman’ın yanına gelip komuzunu elinden alır, milletin önünde öldüreceğini söyleyerek onu korkutur. Bunun üzerine Asıl, kardeşi Mendirman’a iyilik yapmak ister ve onu dışarı çıkarır. Kendisine, kaçması için bir at verir. Mendirman, çaresiz ata biner ve oradan ayrılırken geriye dönüp bakınca Kanış’ın kendisine baktığını görür. Derhal atını durdurup dokuz kardeşini kavgaya çağırır. Kardeşlerinden biri bile korkudan onun karşısına çıkamaz.
Mendirman, Kanış’ı yanına alarak bozkıra doğru gider. Orada Kanış’a, kardeşleri ile arasının açılmasına kendisinin sebep olduğunu söyler, hatta bu yüzden öldürmek ister. Ancak onun ağlayıp yalvarması üzerine bundan vazgeçer, atına bindirip uzaklara gider. Yolda rastladığı birine bulundukları yerin neresi olduğunu sorar. O kişi de bulundukları yerin Çambıl Bel olduğunu, buraya Adılkan adlı adil yaşlı bir hanın hükmettiğini ve Adılkan’ın kırk karısı olduğu halde bir kızından başka hiçbir çocuğunun olmadığını söyler.
Mendirman o hana evlat olup sürekli ona hizmet etmeyi düşünür. Hanın sarayına gider. Aykanış’ı dışarıda bırakır, atını da ona teslim eder. Saraya girerek hanın huzuruna çıkar. Adılkan onu tanımak için birtakım sorular sorar. Mendirman kendisini uzak yoldan gelen yiğit biri olarak tanıtır. Adılkan o zaman; “Eğer yolcuysan işte yol, eğer çobansan işte mal, eğer tüccarsan işte el, eğer kalıcıysan işte yer. İyi bir delikanlıya benziyorsun. Babanın ismini söyle. Elini, yurdunu tanıt.” der. Mendirman; “Ben Nogoy kabilesindenim. Yanımda bir de eşim var.” diye cevap verir. Adılkan, Mendirman’a güvenir ve kendisine vezir yapar. Ona ev, mal, arazi verir. “Eğer iyi olursan oğlumsun, kötü olursan kölemsin.” der. Mendirman durup dinlenmeksizin gece gündüz Adılkan’a hizmet eder. Ülkede refah başlar, halk zenginleşir. Merdiman, herkesin duasını alır.
Bir cadı Aykanış’ı görü rve onun güzelliğini kıskanır. Adılkan’ın yanına gidip ona; “Adılkan! Sen birçok şeyin farkına değilsin. Vezirinin karısı ay gibi bir güzelliğe sahip. Senin kırk kadınından hiçbiri ona denk değil. Altın ile gümüşle ölçülmez.” deyip oradan ayrılır.
Bunları duyan Adılkan’ın huzuru kaçar. Fırsatını bulup Aykanış’ı görmek ister. Sonunda Mendirman’ın sarayına gider ve orada Aykanış’ı görür ve ona âşık olur. Cadı karısı, beri taraftan Aykanış’ın da aklını çeler. Cadı karısını çağırtır ve ona; “Aykanış’ın beni sevmesini sağla.” der. Cadı karısı “Tamam, istediğini yaparım ama sen de bana eş olarak on beş yaşında bir delikanlı bulacaksın.” diye şart ileri sürer. Han buna razı olur ve isteğini yerine getirir.
Aradan on sene geçmesine rağmen Adılkan, Aykanış’la evlenemez. Çare olarak Mendirman’ı yok etmenin yollarını arar. Bir gün Mendirman’ı geyik avlaması için dağa gönderir. O gidince kendisine yakın adamları toplar, Mendirman’ı yok etmek için fikirlerini sorar. Bu sırada Mendirman bolca avla geri döner. Birlikte toplanıp bu etle kendilerine ziyafet verirler, kımız içerler. İçlerinde 80 yaşındaki bir ihtiyar; “Optun adında bir göl var. O göle kim giderse, ejderhaya yem olur, geri dönemez. Adılkan, siz onu oraya gönderin.” der.
Adılkan, Mendirman ve Aykanış hakkında bilgi toplaması için, güvendiği bir adamı Aykanış’ın yanına gönderir. Aykanış’tan Mendirman’ın memleketini niçin terk edip buralara kadar geldiğini, onu sevmediğini, gönlünün Adılkan’da olduğunu söyler. Adam da bunları gelip Adılkan’a nakleder.
Adılkan, ok iyiliğini gördüğü Mendirman’ı öldürmeye kıyamaz. Mendirman’ı sarayına çağırır. Ona; “Eğer bana hizmette samimiysen, benim için bir iş daha yapacaksın. Uzun bir yola çıkacaksın, Optun’a gidip oradaki ejderhayı öldüreceksin.” der. Mendirman, kara kara düşünür.
Adılkan eline komuzunu alıp ezgiler söylemeye başlar. Mendirman’a kımız ile şarabı karıştırıp içirirler. Mendirman, sarhoş olunca, Adılkan’ın elinden komuzu alıp geçmişini anlatır. Adılkan’a gidip ejderhayı öldüreceğini söyler. Fakat Adılkan’a; “Bana iki tane iyi at vereceksin.” diye şart koşar. Arkasından; “Şayet Aykanış’ta gönlün varsa onu alabilirsin. Kırk kadının var, o da kırk birincisi olsun. Böyle bir kadınımın olmaması olmasından daha iyidir. Kanış, yemin etmekten bıkmadı. İkimizi birbirimize düşman etti.” Ejderhayla savaşıp, cadıyla dövüşecek eğer elimden gelirse hazinesini önüne getireceğim.” der.
Mendirman, silahlarını alıp yolculuğa hazırlanır. Bunun üzerine halk toplanır, ihtiyarlar hana nasihat verir. Mendirman’ı çok seven bir ihtiyar, Adılkan’a kızar. “Bir kadın alacağım diye iyi bir adamından ayrılacaksın.” der. Adılkan’ın buna canı sıkılır. Cadı kanıdı getirtir ve “Bunların hepsini bana yaptıran odur. Onun elini ayağını bağlayın.” der. O zaman cadı, yine ferasetini kullanır. “Hanım! Aykanış’ın güzelliğine kanma. Onu Mendirman’la konuşturup sonra öldür. Onu buraya getirt.” der.
Kızlar ve kadınlar toplanıp Şımarık Aykanış’ı bağlayıp sürüyerek getirirler. Kanış’ın başörtüsünü alıp boynuna ip bağlayıp boğarlar. Adılkan, bütün bunlara sebep olan cadı karısını yalvarmalarına aldırmaksızın mızraktan geçirir. Cadı on beş gün mızrakta durur.
Adılkan büyük bir ziyafet verir. Biricik kızını Mendirman’a verir. Hayvan kesilir, halk toplanır, altı gün süren ihtişamlı bir düğün yaptırır. Adılkan, Mendirman’ı kendi tahtına oturtur. Mendirman da Adılkan’a “Baba” der ve halkın başına geçerek onları düşmanlara karşı korur.
Günün birinde Mendirman, Adılkan’a der ki: “Baba! Benim dokuz kardeşim var. En büyüğünün ismi Asıl. Ben onlardan kaçıp ayrılalı on iki yıl oldu. Size hizmet ederek düzeldim. Tahta geçtim, şöhretim arttı. Ağabeyim Asıl ile görüşsem, çok iyi olur. İzin verirsen onları görmeye gideyim.”
O zaman Adılkan, Mendirman’ın yanına yol arkadaşı olarak 1.000 adam katar ve hepsine birer iyi at ile silah verir. Mendirman’a da padişah kaftanını giydirir.
Mendirman babası Adik’in memleketine gelir ve halk onu karşılar. Mendirman’ın gitmesinden sonra halk çok zorluk çekmiş, yemeğe ekmek bulamamış, çocuklar ve yaşlılar açlıktan ölmüştür. Birçoğu da Kazaklara esir olmuştur. Mendirman’ın kardeşleri ise, kavga ederek dağılmışlardır. Ağabeyi Asıl da: “Eğer Mendirman diri ise, gelip halkını kurtarır.” ümidiyle yaşar. Mendirman, Asıl’a bir adamını gönderir. Mendirman’ın adamı ona Mendirman’ın başından geçen her şeyi, Mendirman’ın nasıl tahta geçtiğini, Adılkan’a damat olduğunu, şimdi ise kendi halkına geri döndüğünü anlatır. Ağabeyi Asıl hayvan keser ve Mendirman’ı karşılamak için yola çıkar. Mendirman ile görüşür, onu kucaklayıp ağlar ve evinde misafir eder.
Asıl kendi halkının başına geçer. Mendirman ise Adılkan öldükten sonra onun yerini alır. Adılkan’ın kızı Bilerik, ikiz oğlan doğurur.
Böylece Mendirman ile Asıl iyi bir hayat sürerken Asıl’ın yeni düşmanları ortaya çıkar. Düşmanları Asıl’a elçi ile mektup gönderir. Asıl düşmanlarını yenemeyeceğini anlayıp Mendirman’dan yardım ister. Mendirman ve Asıl bir araya gelip Kalmukları basarlar. Böylece Asıl halkını idare etmeye devam eder ve mutlu bir hayat geçirir. İkisi de Kazaklar ve Kırgızlar arasında meşhur olurlar.
Dr. Doğan Kaya
 
Dr. Doğan KAYA, KIRGIZ DESTANLARI, SALKIMSÖĞÜT Yayınları: I. Baskı Ankara 2015
 
 

Sitedeki yazıların tüm hakları ve sorumluluğu yazı sahiplerine aittir. Yazıların izin alınmadan kopyalanması ve kullanılması 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Yasasına göre suçtur. Aksi davranışlara karşın yasal işlemlere başvurulacaktır.

Yapılan Yorumlar

Henüz yorum yapılmamış...

Yorum Yaz

Yorum yazmak için üye girişi yapınız...