Kutb Husrev ü Şirin Altınorda Sahası 14. yy

Ekleyen : Şahamettin Kuzucular , 24 Haziran 2012 Pazar aaa Beğen


  • Zemahşeri, Harezm Sahası, 12.yy
  • Nehcü’l-Ferādįs- Mahmud B. Ali (Harezm
  • RABGUZİ VE KISSASU'L ENBİYA - 14.yy Harezm Sahası-
  • İLK İSLAMİ ESERLER ( Divan ı Lügat üt Tür



Husrev ü Şirin- Kutb


Kutb, Harezm sahası dışında Altınorda sahasında yetişmiş olan doğumu ölümü ve hayatı hakkında hemn pek bir şey bilmediğimiz bir şairimizdir. Hayatı hakkında tüm bildiklerimiz 14 yy da yaşamış olduğu ve Nizami'nin aynı adlı eserini Türkçeye tercüme etmiş olmasından ibarettir. Altınordu hanlığı devletinin rsmi dili olarak Türkçeyi kabul etmiş eserlerini de Türkçe olarak verdirtmiş bir devlettir. Altınordu devletinin fermanları, sikkeleri, eminameleri hep Türkçe olarak yazılmış resmi alfabe oöarak da Uygur alfabesi kullanılmıştır. (1) 


Kutb'un bu eseri de Uygurca yazılmıştır. Eserin dili 14 yy Kıpçak dilidir. Hüsrev'-i Şirin'i Nizami'den tercüme eden Kutb eserine aynı adı vermiş ve şairlerin, bilginlerin sanatçıların ve  ediplerin hamisi olan Altınordu Hükümdarı Altınordu Hükümdarı Özbek Han'ın Gök Orda'nın başşehri Sığınakta hüküm süren şehzadesi Tini Beğ'in eşi Cemile Han Melike Hatun adına  armağan ve tercüme ederek yazmıştır.  Kitabın baş kısmında Tini-Bek Han ve eşi Melike Hatun için yazılmış bulunan methiyelerden, bu husus kesin olarak anlaşılmaktadır. Tini-Bek'in, babası Özbek Han'ın ölümünden sonra 1341'de hükümdar olduğu ve 1342'de de kardeşi Canı-Bek tarafından öldürüldüğü bilindiğine göre, Kutub'un, bu eseri 1341-1342 yılları arasında yazdığı anlaşılmaktadır.(2) 


Eserin 742 (1341-42) yılında ve Tini Beg'in Altın Orda hanlığı esnasında kaleme alındığına dair rivayetler (meselâ bk. inan, XlV-XV |1950|, s. 5; Fazılov,XXI |1973|.s. 89 vd.) doğru de­ğildir. (3)


Eserin başındaki tevhit ve na't ile dört halife, Tini-Bek Han ve Melike Hatun için methiyeler kısmında ve bir de "Sebeb-i Telif bölümünde Nizamî'den ayrılmış olan Kutub, hikâyenin kuruluşu, konusunun seyri ve neticesi bakımından Nizamî'ye sadık kalmıştır. Ancak Nizâmî'nin eserinin bu güne kadar gelmiş olan şekli, 5700 beyit civarındadır. Kutub'a ait eldeki metin ise 4370 beyittir. Böy­lece, eserin aslı ile tercümesi arasında 1310 beyilik bir fark vardır.Ancak Nizâmî'nin eserinde bulunan ve hikâyenin seyrini göste­ren bahis başlıkları Kutub'un eserinde de aynen vardır. Bu da gös­teriyor ki tercümede veya istinsahda mevcut olan eksiklikler, hikâyenin akışını ve bütünlüğünü bozacak nitelikte değildir. (2) 


Vezin bakımından eserin aslına sadık kalan şair, sadece "dört halife" methiyesini Kutadgu Bilig vezni ile yazmıştır. Kendisi de kuvvetli bir nâzım olan Kutub, Nizâmî'nin mesnevisini başarı ile Türkçe'ye nakletmiştir.


Eserin baş tarafında tevhid ve münâcâtlar. Hz. Peygamber ve çehâryâr için na'tlar. Tini Beg Han ve eşi adına methi­yelerle "sebeb-i te'lîf-i kitâb" yer alır. Ni­zamînin eseri yaklaşık 5700, Kutb'a ait eldeki metin ise 4729 beyittir. Böylece eserin aslı ile tercümesi arasında 1000 beyte yakın bir fark ortaya çıkmaktadır ki bu fark, ya Nizâmî'nin oldukça uzun ve edebî sanatlarla yüklü bazı tasvirlerini Kutb'un kısaltmış olduğunu veya metnin istinsah sırasında eksik bırakıldığını dü­şündürmektedir. Ancak Nizâmî'nin ese­rinde bulunan bölüm başlıkları Kutb'un eserinde de aynen yer aldığına göre mev­cut eksikliklerin hikâyenin bütünlüğünü bozacak mahiyette olmadığı anlaşılmak­tadır.


Vezin bakımından eserin aslına bağlı kalan şairin (mefaîlün mefâîlün feûlün) sadece çehâryâr methiyesini Kutadgu Bilig vezniyle (feûlün feûlün feûlün feûl) yazması, Köprülü'ye göre Türk ve İran edebiyatlarında başka örneği bulunma­yan bir orijinallik teşkil etmektedir. Ken­disinin de kuvvetli bir nâzım olduğu ese­rin baş tarafına koyduğu 271 beyitlik ilâveden anlaşılan Kutb'un Nizâmî'nin mesnevisini başarı ile Türkçe'ye naklet­tiği söylenebilir. Eseri ilk defa yayımlayan A. Zajaczkovvski de metnin aslı ile tercümesi arasında yaptığı karşılaştırmadan sonra bu neticeye vardığını belirtmektedir. (3) 


Nizâmî'nin mesnevisini yüzde seksen nisbetinde Türkçe kelimelerle karşılayan Kutub'un bu eseri zengin bir sözlüğe sahiptir. Kutub, Nizâmî'nin, eserlerinde çok titizlikle işlemiş olduğu aşk ko­nusunu Türkçe ifade etmek istidadını göstermiş ve o devir Türkçesinin bütün imkânlarını ortaya koyarak diliru hazinesini de bulup, henüz yazı diline geçmemiş bir çok Türkçe sözleri edebî dile ka­zandırmıştır.


Devri ve sahası göz önüne alındığında, kesafetle dînî mahiyette metinlerin işlendiği XII.-XV. yüzyıllarda Altın Orda'da Kutub'un böyle hissî ve aşkî bir efsaneyi işlemiş olması mühim bir hadisedir. 


Yapıt 4.370 beyitten oluşmaktadır.Kutb yapıtına yer yer kendi çevresinden de katkılar yapmıştır.Kutb'un Hüsrev ü Şirin'i Türk yazınında yazıldığı belirlenen 21 Hüsrev ü Şirin ya da Ferhat ü Şirin mesnevisinin ilki olup bu değerli yapıtın yazarı Kutb hakkında yeterli bilgiye sahip değiliz. (4) Mesnevinin sonuna müstensih tarafından eklenen 66 beyitlik kısmın dili esas itiba­riyle asıl metnin dilinden farksızdır. Bu da eserin yazıldığı yer ile istinsah edildiği yerin aynı dil çevresinden olduğunu göstermektedir. (3) 


Kutb'un Hıısrev ü Şîrîn'i Türk edebiyatı tarihinde konu ve dil özellikleri bakımından önemli bir yeri olan nadide bir eserdir.Faruk Kadri Timurtaş, “Türk Edebiyatında Husrev ü Şirin ve Ferhad u Şirin hikâyesi”( Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, 1959, s. IX) adlı yazısında Kutb’un bu eserinin Türk edebiyatında bugüne kadar bilinen 21 Hüsrev ü Şîrîn veya Ferhâd u Şîrîn mesnevisinin ilki ol-ması bakımından önemli olduğunu vurgulamıştır. (5)  Ayrıca romantik bir mesnevi olanHüs-rev ü Şîrîn , yazıldığı saha ve dönemde konusu itibarıyla da ilk olması bakımından dikkatçekicidir. Altın Ordu sahasında yazıldığı bilinen ilk edebî eser olan Hüsrev ü Şîrîn ’in bugüne ka-dar gün ışığına çıkan tek nüshası Paris Bibliothèque Nationale (Mss. turcs A.F. 312)’dedir. Altın Orda sahasında yazılmış en eski Türkçe metin olarak bilinen Kutb'un Husrev ü Şirin i Nizâmî'nin aynı adı taşıyan edebî eserinin Türk edebiyatındaki ilk tercümesidir. Gerek Türk dili tarihinin mühim bir merhalesini teşkil eden Altın Orda sahasının yazı dili, gerekse Kıpçak şivesi hakkında isabetli bir sonuca varmak için başvurulması icab eden ana kaynaklardan biri de şüphesiz bu eserdir.  (4) Bu nüsha Kutb tarafından  yazıldıktan  42 yıl sonra 1385 yılında Berke Fakih adlı Kıpçak bir fıkıh bilgini tarafından İskenderiyede Altın Boga adına el yazısıyla kopyalama yapılmıştır.


Altın Orda sahasında yazılmış en eski Türkçe metin olarak bilinen Hüsrev ü Şi­rin, gerek Türk dili tarihinin mühim bir merhalesini teşkil eden Altın Orda saha­sının yazı dili gerekse Kıpçak lehçesi hak­kında ana kaynaklardan birini teşkil et­mesi bakımından önemli bir mesnevidir. Eser. Türk dilinin yeni kurulan kültür merkezlerinde edebî lehçelerinin teşek­kül etmeye başladığı geçiş döneminin eseri olarak hem Hârizm yazı dilinin hem de Çağatayca'nın özelliklerini taşımakta­dır. Hüsrev ü Şîrîn, fiil çekimi yönünden Çağatay öncesine yakın olmakla beraber ses özellikleri ve kelime hazinesi bakımın­dan Kıpçakça'nın hususiyetlerini taşımak­tadır. Nizâmî'nin mesnevisini büyük ço­ğunlukla Türkçe kelimelerle tercüme et­meye çalışan Kutb'un eseri zengin bir ke­lime hazinesine sahiptir. Mütercimin bu eseriyle henüz yazı diline geçmemiş bazı kelimeleri edebî dile kazandırdığı tahmin edilmektedir. (3) 


Eser, 1913 yılında A. Samoyloviç tarafından bulunmuş, ve bu eeseri Ananiasz Zajaczkovvski metin, tıpkıbasım ve sözlük olarak üç cilt halinde neşretmiştir (bk. bibi), eser ayrıca Necmettin Hacı eminoğlu tarafından imlâ, ses ve şekil özellikleri üzerinde bir inceleme ile birlikte yayımlanmıştır (bk. bibi.).






FAYDALANDIĞIMIZ KAYNAKLAR


  1. Prof. Dr. Mine Mengi Eski Türk Edebiyatı Tarihi, Akçağ, Yayın. Ankara. 1997, shf, 69-70 
  2. http://www.edebiyatsanat.com/dil-bilgisi/61-dil-tarihi/441-husrevu-sirin.html
  3. Necmettin Hacıeminoğlu, DİA, Kutb'un Hüsrevi Şirin Maddesi,  cilt, 19
  4. http://tr.wikipedia.org/wiki/H%C3%BCsrev_%C3%BC_%C5%9Eirin_mesnevisi
  5. Necmettin Hacıeminoğlu, Kutb'un Husrev ü Şirin'i ve Dil Hususiyetleri, Türk Dil Kurumu Yayınları / Edebiyat Dizisi, Ankara, 2000
  6. T.C. ANADOLU ÜNİVERSİTESİ YAYINI NO: 2367AÇIKÖĞRETİM FAKÜLTESİ YAYINI NO: 1364 VIII-XIII.YÜZYILLAR TÜRKEDEBİYATI, http://www.scribd.com/likable06/d/88363026/93-Kutb-ve-Husrev-u-%C5%9Eirin%E2%80%99i, shf, 144-145
 


KUTB VE HÜSREV-İ ŞİRİN HAKKINDA BİBLİYOGRAFYA

  • Kutb, Hüsrev ü Şîrîn: Najstarsza Werşja 7u-reeka, Hüsrev u Şirin Qutba (nşr. A. Zajacz­kovvski), l-lll, Warszawa 1958-61; a.mlf., 
  • Hüsrev ü Şîrîn (nşr. Necmeddin Hacıeminoğlu. Kutb'un Hüsrev ü Şirin'i ve Dil Hususiyetleri içinde), İstanbul 1968, s. 181-459; 
  • M. Fuad Köprülü, Türk Edebiyatı Tarihi (İstanbul 1926). İstanbul 1981, s. 303-305; 
  • A. Zajaczkovvski. "Kutb'un Hüsrev ü Şirin Adlı Eseri Hakkında", VIII. Türk Dil Kurultayında Okunan Bilimsel Bildiriler (1957), Ankara 1960, s. 159-164;a.mlf..
  • "Opisy zaloby (|as) vvTureckiej vversiji poematu Hüsrev u Şirin ze Zlotej Ordy", RO, XXI (1957). s. 17-26; a.mlf.. 
  • "Studia nad stylistyka i poetyka Tureckiej VVersji Husrav u Şirin Qautba", a.e., XXV (1961), s. 31-82; XXVII (1963). s. 7-44; 
  • E. N. Nadzhip. "Khosrau i Shirin Kutba i ego yazuik", Tyurko-logiçeski Sbornik(ed. A. N. Kononov). Mosk-va 1966, s. 80-81; 
  • Necmettin Hacıeminoğlu, Kutb'un Hüsrev ü Şirin'i ve Dil Hususiyetleri, İstanbul 1968;a.mlf.."
  • Kutub", TDEA, VI,20-21; 
  • Arşen M. Ibatov. "Kutbtyn, "Husrau ua Şirin", poemasynyn sözdigi (XIV. ğasyr)", Qazaq SSR-ning Cylym baspasi. Alma Ata 1974, s. 279; 
  • Abdülkadir İnan. "Kutup'un Hüsrev ve Şirin'in-den Örnekler", TD, XIV-XV (1950). s. 5-28; 
  • Faruk K. Timurtaş. "Türk Edebiyatında Hüsrev ü Şirin ve Ferhad u Şirin Hikâyesi". TDED, IX (1959), s. 71-72; 
  • Ali Fehmi Karamanlıoğlu. "Ananiasz Zajaczkovvski", a.e., XIX (1971), s. 3; 
  • E. I. Fazı-lov. "Kutb'un Hüsrev ü Şirin Yazmasında Bulu­nan Kayıtlar" (trc. Nazif Hoca), a.e.,XXI(I973). s. 89-96.
  • Prof. Dr. Mine Mengi Eski Türk Edebiyatı Tarihi, Akçağ, Yayın. Ankara. 1997, shf, 69-70 
  • Necmettin Hacıeminoğlu, DİA, Kutb'un Hüsrevi Şirin Maddesi,  cilt, 19
  • T.C. ANADOLU ÜNİVERSİTESİ YAYINI NO: 2367AÇIKÖĞRETİM FAKÜLTESİ YAYINI NO: 1364 VIII-XIII.YÜZYILLAR TÜRKEDEBİYATI, http://www.scribd.com/likable06/d/88363026/93-Kutb-ve-Husrev-u-%C5%9Eirin%E2%80%99i, shf, 144-145

İLGİLİ SAYFALAR

  • HAYALİ, HAYATI, SEÇKİN ŞİİRLERİ
  • NABİ, HAYATI VE EN GÜZEL GAZELLERİ
  • NAİLİ,:Hayatı, En Güzel Şiirleri
  • Neşati, Hayatı, Edebi Yönü
  • Ahmedi, Hayatı (14yy) Seçkin Şiirleri
  • Kadı Burhaneddin: En Güzel Şiirleri
  • Şeyhi ,Hayatı, Eserleri, Seçilmiş Şiirleri, 15 YY
  • Eşref: Hayatı ve Hicivleri
  • Ahmet Paşa, En Güzel Gazel ve Kasideleri( 15 yy)
  • NEDİM, HAYATI, EN SEÇKİN ŞİİRLERİ( 18 yy)
  • Şayh Galip, Seçkin Şiirleri, hayatı, Hüsn ü Aşk'
  • NEFİ, HAYATI, EN SEÇKİN GAZEL VE KASİDELERİ
  • ADNÎ, MAHMUD PAŞA,( 15.yy) HAYATI VE ŞİİRLERİ
  • Şeyhoğlu Mustafa-Hayatı-Hurşitname'si ve Özet
  • Şeyhülislam Yahya, Hayatı ve En Güzel Şiirleri
  • Necati Bey (15. yy ) Hayatı ve Şiirleri
  • Bağdatlı Ruhi, Hayatı, Edebi Yönü, Seçilmiş Şiirleri
  • Kanûnî ( Muhibbi ) Hayatı, Edebi Yönü ve Şiirleri
  • Yavuz Sultan Selim, Hayatı ve Şairliği
  • Şair Cem Sultan, Hayatı , Edebi Kişiliği
  • Avni- (Fatih), Hayatı , Edebi Kişiliği ve Şiirleri
  • Nahifi, Hayatı, Edebi Yönü, Şiirlerinden Seçmeler
  • Kadın Divan Şairleri

Edebiyat Dil bilim, Kültür, Folklor, Geleneksel ve Güzel Sanatlarla ilgili, Tez, yazı, İnceleme, ve Araştırmalarınız bize başvurarak bu sitede Paylaşabilirsiniz.

 BAŞVURU İÇİN : ESA, İLETİŞİM  veya s_kuzucular@hotmail.com





Sitedeki yazıların tüm hakları ve sorumluluğu yazı sahiplerine aittir. Yazıların izin alınmadan kopyalanması ve kullanılması 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Yasasına göre suçtur. Aksi davranışlara karşın yasal işlemlere başvurulacaktır.

Yapılan Yorumlar

Henüz yorum yapılmamış...

Yorum Yaz

Yorum yazmak için üye girişi yapınız...