Uygur Manici ve Budacı Şiiri ve Tüm Özellikleri

Ekleyen : Şahamettin Kuzucular , 09 Nisan 2012 Pazartesi aaa Beğen
 
UYGURLAR                                                                     
 
 
Uygurlar 840 yılında Kırgızlar tarafından Orhun bölgesinden atıldılar. Buradan göçmek zorunda kalan Uygurların mühim  bir kısmı Sri derya havzasında ve bu gün Doğu Türkistan olarak adlandırılan Tarım havzalarına göç etmişlerdir. Ve Hoço kenti merkez olmak üzere bir beylik kurdular. Fakat anayurttan tarım havzalarına inen bu geniş Türk kitleleri, yerleşik hayata geçen ilk Türk kitlesi olurken kadim dinleri olan Şamanizm’i de terk ederek önemli bir kültürel değişime gireceklerdi. Göçer kültürden yarı yerleşik hayata giren bu Türkler aynı zamanda dinlerini de değiştirmişler, diğer Türk kitlelerinden farklı bir hayata girmeye başlamışlardı.[1] Uygurlar daha Orhun bölgesinde iken Uygur hükümdarı Bögi Han,  Mani dinine girmişti. Diğer bir kısım Uygurlar ise Buda dinine mensup olmaya başlamıştı.
Tarım havzasındaki Uygurların bu iki din etrafında meydana getirdikleri Edebiyat; ruh muhteva, şekil, dil ve üslup bakımından bengi taşlardaki saf Türk Edebiyatına nispetle yeni bir karakter kazandı. Bu edebiyatın en önemli iki vasfı, dini olması ve tercümeye dayanmasıdır. [2] Burkancılık (Maniheizm) ve Manihaizm’in yanına Nasturilige ait eserlere de pek az olarak rastlanır. Tercümeler ( Çince, Sanskritçe, Toharca, Tibetge ve Sogdak’a'dan yapılmıştır.) Bu arada yazıda değişmiş, bengü taşlarda kullanılan GöktürkYazısının yerini Sogdak yazısından geliştirilmiş bulunan Uygur yazısı almıştır. Uygur yazısının yanında az da olsa Göktürk, Brahmi, Tibet, Sogdak ve Mani yazıları da kullanılmıştır.[3]
Gabain'e göre Uygur metinleri, anlatılar, masallar ve  hikayeler, Sutralar, tövbe duaları, büyü metinleri ve felsefi metinler olarak sırlanabilir. [4]Buna rağmen Uygur Metinleri, Vinaylar, sudurlar,Çatikler,Abidarmalar şeklinde konularına göre de tasnif etmek mümkündür. [5]
 
 
MANİCİ VE BUDACI UYGUR ŞİİRİNİN ŞEKİL VE İÇERİK ÖZELLİKLERİ
 
Manici ve Budacı Uygurlar bu yeni din ve yeni hayat çerçevesi içinde kendilerine özgü bir edebiyat geliştirmeyi başardı. Matbayı bulan, kalıcı şehirler yapan, Çadırlardan çıkıp evlerde ve şehirlerde yaşamaya başlayan, Tapınaklar inşa eden Uygurların edebiyatını Uygur Manici ve Budacı edebiyat olarak iki kola ayırmak gerekmektedir.[6]
 
Reşit Rahmeti Arat (1900–1964) Eski Türk Şiiri adlı kitabında. Uygurlara ait 27 şiiri (buna İslâmî muhitinde yazılan 6 şiir ile bir fal kitabı da dâhil ) şerhleri, izahları ve bugünkü Anadolu Türkçesine çevrilmiş metinleri ile ortaya koymuştu bu eserlerde yer alan Uygur şiirlerinin 20 tanesi Buda muhitinde, 7 si Mani muhitinde, 6'sıda İslâm muhitinde Uygur Yazıtlarııyla yazılmış şiirlerdir. Koşuğ, Koşma, Takşut, Takmak, Yır, Kuğ... [7] ( Bkz: Destan Sav Sagu Koşuk Örnekleri)  gibi adlan taşıyan bu şiir veya nazımların çoğu dinî ilâhiler, methiyeler, ölüm ve cehennem tasvirleri, öğütler, niyazlardır. Fakat bu metinlerin arasında ( bazı parçalarda bütün olarak) güçlü tabiat şiirleri, lirik aşk şiirleri, yiğitlik terennümleri ve hikmetlerde bulunmaktadır.[8]
 
Uygur Manici Budacı Edebiyatta  "nazım, manzume, şiir" için Hintçeden gelme slok ve Türkçe taksut kelimeleri kullanılmıştır. Kiig kelimesi de şiir ve nazım için kullanılmıştır.  Bas ve başik kelimeleri de Manici Edebiyatta ilahi manasındadır.
 
Manici şiirin nazım birimi umumiyetle dörtlüktür. Bazen beşlikler de nazım birimi olabilmekte, iki veya üç mısralı birlikler ise daha çok bağlantı maksadıyla kullanılmaktadır. Manici şiirin en mühim hususiyeti, mısra başı kafiyesidir. "Kıt’a aliterasyonu" ve " Altay aliterasyonu" da denilen mısra başı kafiyesinde, kıtalardaki dört mısraının başında da aynı ses bulunur. Eğer bastaki ses ünsüz (sessiz ) ise ondan sonra gelen ünlü de aynidir. Ancak ünlülerin ayniyetinde o ile u ve ı ile i mısra başı kafiyesini bozucu sayılmazlar ve birbirlerinin yerlerine gelebilirler. [9]
Mani şiirinde en dikkat çekici unsur, Burkancı şiirde de olduğu gibi mısraların aynı sesler ile başlamasıdır.  Mısra başı kafiye dediğimiz bu sistem eski Türk şiirinin vazgeçilmez bir unsuru olarak karşımızda durmaktadır.
 
Mısra sonlarındaki kafiyeden önce Türk Şiirinde mısra başı kafiyeleri ortaya çıkmıştır bile diyebileceğimiz bu husus, Divan-ı Lügat-it-Türki'deki Destan Sav Sagu Koşuklarda da gördüğümüz bir özelliktir. Mani şiirinde mısra başı kafiyesinden başka ahenk unsurları da vardır. Bunlar çeşitli tekrarlar ve aliterasyonlardır. Mısra başı kafiyesi, bazen mısraların içinde de tekrarlanarak bir "iç aliterasyon" meydana getirilir. Mani şiirinde mısra sonlarında kafiye yoktur. Fakat eklerin ve kelimelerin tekrarlanması suretiyle bazen "redif'e başvurulmaktadır. Kelimelerin ve mısraların tekrarı da ahenk unsuru olarak kullanılmıştır. Bu tip tekrarlarla muhteşem bir ahenk meydana getiren "Tan Tanrı" ilahisi, Resid R. Arat’ın ifadesiyle adeta bir "davul senfonisi" intibaı uyandırmaktadır. Hece sayısı bakımından Mani şiirinde belli bir düzen yoktur. Şiirde mısralar, farklı sayıda heceye sahip olabilmektedir. Mısralarda hece sayısı üçten on beşe kadar değişir. Bazen eşit sayıda heceli mısralar art arda getirilerek, bazen da fasılalarla eşit heceli mısralar kullanılarak hece sayısı bakımından belli belirsiz bir ahenk yaratılır. Bazen bu ahenge durakların da iştirak ettiği olur. Mesela "Olüm " şiirinde X + 4 seklinde bir durak dizeni dikkati çekmektedir.[10]
 
Ölke ödüşke bulganıp
Ögüçüm sini örletdim
Ölmüng ödüşnüng içinte
Ögükkiyem yatmazun tip
 
Budacı Uygurlara ait olan bu şiiri incelediğimiz zaman 1.ile 3. dizenin Öl- hecesiyle mısra başı kafiyesine sahip olduğu görülür. 2. ve4. Dizeler ise ög hecesiyle mısra başı kafiyeye sahiptir. Diğer yandan Mani ve Burkan şiirinde belli bir hece ölçüsünün, durak sisteminin veya kafiye şemasının varlığından söz edemezsek bile koşuklardaki şekil sistemlerinin yer yer görüldüğünü de ifade etmeliyiz. Yukarıdaki dörtlükte I. dizedeki bulganıp ve 4. dizedeki tip kelimeleri arasındaki kafiyeye dikkat çekmeliyiz.
 
 
Kasıncığımın öyü kadgurar men
Kadgurdukça                             
Kaşı körtlem
Kavışıg sayır men
 
Burkancı ve Manici şiirlerde mısra başı kafiye kadar mısra sonlarında 1. ve dördüncü dizelerdeki kafiye varlığı dikkat çekicidir. Aprıncur Teğin'e ait yukarıdaki dörtlükte de de aynı özelliği görmek mümkündür. "kadgurar men", "sayur men" de hem kafiye hem de redif bulunur. Fakat Uygur şiirleri için kafiye ve redif özelliklerinin sistematik ve değişmeyen bir özellik olduğunu iddia etmek de imkânsızdır.[11] Buna rağmen koşuk ve sağulardaki pek çok özelliğin Uygur ilahileri ve şiirlerinde de bulunduğunu söylemek en uygun ifade olmalıdır.
 
Burkancı edebiyatta "nazım, manzume, şiir" kavramı için Türkçe kosug ve takşut; Sanskritce slok ve padak tabirleri kullanılır. Ir veya ( yır)  kelimesi ise daha çok "şarkı" manasına gelir. Irlamak veya yırlamak tabirleri ise şarkı söylemek anlamındadır. Hemen hemen tamamı dini olan Burkancı şiirde nazım birimi çoğunlukla dörtlüktür; [12]ancak zaman zaman sekizliklerden meydana gelen şiirler de görülür. Burkancı şiirde de en önemli ahenk unsuru, Mani şiirinde olduğu gibi mısra başı kafiyesidir. Mısra sonu ahenk unsurları, Burkancı şiirde daha ileri bir derecededir. "Gramer aliterasyonu" da denilen eklerle yapılan redif, bu şiirde çok sik görülür. Hatta Burkancı şiirde yer yer mısra sonu kafiyesine bile rastlanmaktadır. Peter Zieme tarafından yayımlanan su dörtlükte mısra sonu kafiyesi çok açık bir şekilde görülmektedir.[13]
 
Tort tavip yirdinçünung korki
Tiidriim tering taluy ogüznüng türki
Torttin singarki taglarnmg borki
Tuz yagiz yir üztengining orki.
"Dort tavip dünyasmin hasmeti
Derin derin denizlerin kudreti
Dortbir yandaki daglarm borkii
Düz ve kara yeryüzünün zirvesi."
 
" Yukarıdaki dörtlükte de fark edildiği gibi "iç aliterasyon" Burkancı şiirde de görülen bir ahenk unsurudur. Fakat Burkancı şiirde ahenk bakımından asıl mühim nokta, kit'aların, son mısralarda tekrar edilen ek, kelime veya kelime gruplanıla birbirine bağlanması ve böylece koşma çatışının kurulmasıdır. Burkancı şiirde hece sayısı çok değişiktir. 7 heceli mısralar bulunduğu gibi 20 heceli mısralar dahi bulunabilmektedir. Ancak art arda gelen mısralarda hece sayisi eşitliği (hece vezni), ufak tefek sapmalarla Burkancı şiirde mevcut sayılabilir. Kısa mısralı şiirlerde 4+3 duraklı hece veznine sıkça rastlanır. Burkancı şiirde "hüner" sayılabilecek bazı ahenk unsurları da zaman zaman kullanılmıştır. Bu hünerlerin başlıcaları, mısra başı kafiyeler[14], iç kafiyeler ve aliterasyonlar ile rediflerdir.
 
Burkancı Uygurlardan adi bize kadar ulasan sairler; Pratyaya-, Cisuya tutung, Kalim Keysi, Ki-Ki, Smgku Seli Tutung, Asig Tutung, Cinasiri ve Beş balıklı Seli Tutung'tur.
 
 
 
Hakan'a Arz (*)
 
Kök bori teg sini birle yonym,
Karakuzgun teg toprak iize kalayin.
Komiiri, Bilegiike Yan teg bolayin.
Bozkurt gibi senin ile yiiriiyeyim,
Kara kuzgun gibi toprakta kalayim.
Kirmana Komiir dagi, Bilegi tasina
Yar suyu (**) gibi olayim.
Erklig ulug iligimiz eriirsiz;
Altun'a tommis, Tomhnça tommuş;
Kutlug bilge begiimiiz eriirsiz.
lii, ulu hakammizsmiz;
Alhngibi toplanmis,
Top gibi bir araya gelmis Kutlu- bilge begimizsiniz.
Yeme kahn kara bodununguzni
King koyunguzda,
Uzun etekingizde
Kiiyii kiizeddii tutup acmu igdiirsiz.
Yine kalabalik halkinizi
Genis koynunuzda,
Uzun eteginizde
Koruyup gozeterek tutar ve himaye edersiniz.[15] (*)
 
Hemen hemen tamamı dinî içerikli olan Budacı ya da Burkancı şiirler genellikle dörtlükler hâlinde yazılmışlardır. Burkancı şairlerin yazdığı bazı şiirler aile, anne baba, aşk ve kahramanlık konuludur. Buna rağmen şiirlerin pek çoğu Budizm’i öğretmek amacıyla yazıldıklarından, şiirsellikten uzak, didaktik parçalardır. Bunların bir kısmı da diğer dillerden yapılmış çeviri şiirlerdir. Bu şiirlerin yazıtların bir kısmı, Reşid Rahmeti Arat, Saddet Çağatay, Şinasi Tekin gibi araştırmacılar tarafından dilimize kazandırılmış, bazıları ise, Talât Tekin, Osman Fikri Sertkaya tarafından bazı farklılıklarla günümüz Türkçesine çevrilmiştir.
 
 
 
 
UYGUR ŞAİRLERİNDEN ŞİİR ÖRNEKLERİ.
 
 
ÖYLE YERLERDE
 
 
Budacı Uygur şiirlerinin en güzeli olarak tanımlanan bu şiir, Reşid Rahmeti Arat tarafından sekizer dizelik 4 parça olarak, Talât Tekin tarafından ise 4 dörtlük olarak çevrilmiştir. Esas olarak dinî bir eser olan bu şiirde, doğa içinde yapılacak meditasyon zevki anlatılırken başarılı bir doğa tasviri yapılmış ve duygular olabildiğince şiirsel bir anlatımla verilmiştir.
 
Adkaşu turur kat kat tagda, amıl aglak aranyadanta
Artuç sögüt altınınta, akar suvlukta
Amrançıgın uçdaçı kuşkıyalar tirinlik kuvraglıkta
Adkagsızın mengi tegingülük ol, anı teg orunlarta
 
Sıra sıra, kat kat dağlarda, sâkin (ve) tenha aranyadan’da,
Ardıç ağaçları altında, akar su(lar) boyunca,
Sevinçle uçuşan kuşçukların toplandığı yerlerde,
Hiçbir şeye bağlanmadan huzura ermeli, öyle yerlerde!
 
İç tering kat bük tagta, irteki söki aranyadanta
İdiz tikim kayalık basguklug erip idi tikisizte
İmirt çogurt sögüt arasınta inçge kök suv kıdıgınta
İlinmeksizin dyan olurguluk ol, anı teg orunlarta
 
İç içe, derin, kat kat dağlarda, eski (ve) kadim aranyadan’da
Yüce (ve) yalçın kayalık doruklar altında, tam sessizlik içinde,
İmirt, çoğurt ağaçları arasında, ince mavi suların kıyısında,
Hiçbir şeye ilinmeden dyân’a dalmalı, öyle yerlerde!
 
Sengir bulung tering tagta, seviglig aranyadanta
Sermelip akar suvluk erip sep sem aglakta
Sekiz türlüg yiller üze tepremetin, serilip anta
Sere yalnguzın nom mengisin tegingülük ol, anı teg orunlarta
 
Girintili çıkıntılı yüce dağlarda, sevimli aranyadan’da,
Süzülüp akan sular arasında, ıpıssız tenhalıkta,
Sekiz türlü yel ile kımıldamadan dinlenip orada,
Sabırla, yapayalnız, dinî huzura ermeli, öyle yerlerde!
 
Kökerip turur körkle tagta, köngül yaraşı aglak orunta
Köp yigi telim sögütlüg erip köpirip turur kölmen suvlukta
Köz başlap kaçıgların yıgınıp közünmiş bililmişçe [orun]larta
Küsençigsizin mengi tegingülük ol, anı teg orunlarta
 
Göğerip duran güzel dağlarda, gönle uygun tenha yerlerde,
Sık (ve) yoğun söğütlüklerde ve köpürüp duran gölcüklerde,
Göz başta bütün duyulardan sıyrılıp, her şeyin görünür, bilinir gibi olduğu yerlerde,
Hiçbir arzu beslemeden huzura ermeli, öyle yerlerde!
 
 
                         
 
 
ANA BABAYA ŞÜKRAN -
 
Anaka ataka yazmışnıng
Ayıg kılıçlarımıznı sakınıp
Ayagka tegimliglerning üskinte
Alku kşanti kılu teginürbiz
 
Anaya babaya karşı işlediğimiz
Kötü amellerimizi düşünüp
Saygıya değerlerin huzurunda
Tümünü itiraf, ikrar ederiz.
 
Tuga kılınçlıg özkiyemiz
Tolganmış kiçig ögümüz
Tugum ajun tutmışımızta
Tumlugda isigde emgenip
 
(Bizi) doğurmuş olan cancağızımız!
Sancı çekmiş anneciğimiz!
Doğum dünyasına vardığımızda,
Soğukta sıcakta eza çekip
 
Tokuz ay on kün kötürüp
Tolgatı tugurtunguzlar
Tugtumuz erser ögüçümüz
Tozdın topraktın örü kılıp
Tolp et’özümizni yup
Torkuta işgirtide yörgeding
.....
 
Dokuz ay on gün (bizi) taşıyıp
Sancılar çekerek doğurdunuz.
Doğunca da, anneciğimiz,
Tozdan topraktan kaldırıp
(Ve) tüm vücudumuzu yıkayıp
Atlasa, ipeğe sardınız.
......
 
Ölke ödüşke bulganıp
Ögüçüm sini örletdim
Ölmüng ödüşnüng içinte
Ögükkiyem yatmazun tip
 
Islağa pisliğe bulanıp
Anneciğim seni kızdırdım;
Islak pislik içinde
Yavrucuğum yatmasın diye
 
Kutsuz kıvsız özümin
Kurug orunta yatgurdı
Kulunçakım tip okşanu
Korkınçıg emgek ..
......
 
Hayırsız, bahtsız nefsimi
Kuru yerlerde yatırdı
Taycağızım diye okşayıp
Müthiş acılar ..
......
 
Emgenü tolganu igitip
Emiglig meng üze igitding
Erdini teg mening ögüçüm
Ermez ........
 
Eza cefa ile besleyip
Meme aşı ile doyurdun;
İnci gibi (değerli) anacığım
Değil .......
 
Yaragsız yavız edler
Yaratıgı bolmış özkeyem
Yantud utlı bilmedin
Yarçıladım ögüçüm[ke]
 
Yaramaz, kötü nesneler
Yapıcısı olmuş (bu) nefsim;
Minnet, şükran bilmeden
Karşı geldim anacığıma.
 
 
 
BİLGİ BİLİN YA BEYİM
 
Bilig biling ya begim          ------ bilgi bilin ya beyim
Biling sanga eş bolur         ------bilgi sana eş olur
Bilig bilgen ol erke             -----bilgi bilen insana
Birgün devlet tuş bolur     -----birgün devlet yar olur
 
 
Bilgilig er bilinge               -----bilgili insan beline
Taş kurşansa kaş bolur     ---- taş kuşansa kaş olur
Bilgisizning yanınga          ---- bilgisizin yanına
Altun koysa taş bolur
 
 
 
 
Aprıncur Teğin'den
 
SEVGİLİ
 
Kasıncığımın öyü kadgurar men -----( Kadıncığımı düşünüp dertlenirim)
Kadgurdukça                                 -----( Dertlendikçe)
Kaşı körtlem -----( Kaşı güzelim )
Kavışıg sayır men ------( Kavuşmak isterim)
 
Barayın tiser ------( gideyim desem )
Barç amrakım ------( güzel sevgilim )
Baru yime umaz men ------( gidemem yine ben)
Bağırsakım ------ ( sadık yarim )
 
Kireyin tiser ------ ( gireyim desem )
Kicıgkiyem ------- ( küçüğüm)
Kirü yime umaz men ------ ( giremem yine ben)
Kin yıpar yıdlıgım ------- ( amber -misk kokulum)
 
Yaruk tengrler ------- ( Parlak tanrılar )
Yarluk azunın ------- ( buyrugu ile)
Yavaşım birle ---------( yavaş huylum ile )
Yakışıpan adrılmalım --------( kavuşup ayrılmayalım)
 
Küçlüg piriştiler --------- ( güçlü periler - meleklerin-)
Küç birzünin -------- ( güç vermesiyle)
Közi karam birle --------   ( gözü karam ile )
Külüşüben külüşigin oluralum ---------  ( gülüşüp oturalım)
 
 
 
 
 
ÖZGÜN --------GÜNÜMÜZ TÜRKÇESİ
 
Yaruk tengriler yarlıkazun ------Nurlu tanrılar buyursun
Yavaşım birle                -------Yumuşak huylum ile
Yakışıpan adrılmalım       -------Birleşip bir daha ayrılmayalım
Küçlüg biriştiler küç birzün -----Güçlü peygamberler güç versin
Közi karam birle--------------- Kara gözlüm ile
Külüşügin oluralım...----------- Gülüşerek yaşayalım...[16]
 
 
 
 
 
KAYNAKLAR
 
 
[1] Yrd. Doç. Dr. Metin YERLİ, Uygur Türklerinde İnanç Sistemleri ve Resim Sanatları, .edebiyadvesanatakademisi.com/. 
[2] Meydan Laurse cilt 19 S.476
[3] Şahamettin Kuzucular, Uygur Manici Budacı Nesir Eserleri, edebiyadvesanatakademisi.com
[4] Şinasi Tekin, Uygur bilgini Singku Seli Tutung’un bilinmeyen yeni bir çevirisi üzerine, Türk dili araştırmaları yıllığı-Belleten 1965, sayfa 66, 29-33.
[5] Şahamettin Kuzucular, Uygur Manici Budacı Nesir Eserleri, edebiyadvesanatakademisi.com
[6] Mehmet Ölmez, Altun Yaruk: III. kitap (Band 1 von Türk dilleri araştırmaları dizisi) Beytepe, 1991
[7] http://www.edebiyadvesanatakademisi.com/edebiyad/169-destan__sav_sagu__kosuk_%C3%B6rnekleri.html
[8] Celalettin BATUR, http://www.hurgokbayrak.com/yeni_sayfa_23.htm)
[9]  Kültür ve Turizm Bakanlığı, Uygur Edebiyatı,http://www.kultur.gov.tr/TR/belge
[10] Reşid Rahmeti ARAT, Eski Türk Şiiri, Ank., 1986,
[11] Osman Fikri SERTKAYA, “Eski Türk Şiirinin Kaynaklarına Toplu Bir Bakış”, TD- Türk Şiiri Özel Sayısı I (Eski Türk Şiiri), S. 409, Ocak 1986,
[12] İsa Sarı:http://www.kurgun.com/plugins/content/ders_notu/i_sari)
[13]  Kültür ve Turizm Bakanlığı, Uygur Edebiyatı,http://www.kultur.gov.tr/TR/belge
[14] Dr. Doğan Kaya, TÜRK HALK ŞİİRİNDE MISRA BAŞI KAFİYELER , http://www.edebiyadvesanatakademisi.com/edebiyatlar/11
[15] (*) Metin; P. Zeime'den "Türkçe Bir Mani şiiri", TDAY Belleten, 1968)
[16] Yard.Doç.Dr. Hülya PİLANCI, İslamiyet Öncesi Türk Edebiyatı, Anadolu Üiversitesi, T.D.E.K Türk Kültürünü Arattırma Enstitüsü S.390. 393
 
 
Edebiyat Dil bilim, Kültür, Folklor, Geleneksel ve Güzel Sanatlarla ilgili, Tez, yazı, İnceleme, ve Araştırmalarınız bize başvurarak bu sitede Paylaşabilirsiniz.
 BAŞVURU İÇİN : ESA, İLETİŞİM  veya s_kuzucular@hotmail.com
 


Sitedeki yazıların tüm hakları ve sorumluluğu yazı sahiplerine aittir. Yazıların izin alınmadan kopyalanması ve kullanılması 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Yasasına göre suçtur. Aksi davranışlara karşın yasal işlemlere başvurulacaktır.

Yapılan Yorumlar

Henüz yorum yapılmamış...

Yorum Yaz

Yorum yazmak için üye girişi yapınız...