MENÜ
ESA E- DERGİ
DUYURULAR
SON 5 ÜYEMİZ
BEĞENİLENLER
GEÇMIŞTEN GÜNÜMÜZE "İYİ" KELİMESİ
Ekleyen : Erdem Konur , 03 Eylül 2016 Cumartesi Beğen 3
GEÇMIŞTEN GÜNÜMÜZE "İYİ" KELİMESİ
Erdem KONUR
ÖZET
 
       Kelime,tek başına bir anlama sahip olan, birbirine bağlı bir ya da daha fazla biçim birimden (morfem) oluşan ve ses değeri taşıyan dil birimidir.Günümüzdeki her milletin bir geçmişi olduğu ve o milletin birçok asır içinde şekillenerek günümüze ulaşması gibi,diller ve dilin birimi olan kelimeler de bir geçmişe sahiptir ve çeşitli şekillenmeler sonucu günümüz şekilleri ortaya çıkmıştır.İşte bu kelimelerden birisi de sık sık kullandığımız ve araştırmacılar tarafından genellikle sıfat işlevli olduğu söylenen "iyi" kelimesidir.
 
       Anahtar Kelimeler: İyi ,edgü,tarihsel gelişim
 
ABSCRATS
 
       The word has a meaning alone, connected to each other from one or more format units (morpheme) is a unit of language that carries the value of sound.The present day is a history of each nation, and that nation is formed in many centuries to the present day, as languages and reach a unit of language that has a history in words and various shape as a result of the present shapes emerged and that's one of the words we use frequently and often by researchers as an adjective is a word "good" is said to be universal.
 
       Key Words: Good,edgu,historical development
 
 
1)   Giriş
 
       Bir dilin ne kadar köklü ve güçlü olduğu,o dilin geçmişiyle ölçülmektedir.Şüphesiz Türkçe,bilinen ilk yazılı kaynağı(Orhun Abideleri) ele alındığında, bin yıldan fazla geçmişiyle köklü ve güçlü bir dildir.İnsanların belli bir yaşı olduğu gibi,dillerin ve bu dillerin,ses değeri taşıyan,dil birimi olan, kelimelerin de belli bir yaşı vardır.Bu kelimelerden birisi de bin yıldan fazla olan  geçmişiyle"iyi" kelimesidir.
 
       "İyi" kelimesini ilk kez 8.yy'da "edgü" olarak Orhun Abideleri 'nde görmekteyiz.Bu makalede, Türkçe bir kelime olan,1283 yaşındaki "iyi" kelimesinin tarihsel gelişimini,elimizdeki mevcut eserlerden yola çıkarak anlatacağız.
 
       İyi kelimesi, hem şekil hem de anlam bakımından 8. yüzyıldan günümüze kadar takip edebildiğimiz, önemli işlevler ve anlamlar üstlenen kelimelerden biridir. Bu veri, araştırmacılar tarafından Orhun Abideleri’nden itibaren geçtiği tüm yazılı metinlerde "iyi" kavramının göstereni olarak değerlendirilmiş ve anlamlandırılmıştır.(Karagöz:2006:127)
 
       İyi kelimesinin,yaklaşık olarak 1283 yıllık bir kelime olduğunu yukarıda belirtmiştik.Bu kelimeyi, yukarıda da belirtildiği üzere ilk kez,Türkçenin ilk yazılı kaynağı olan Orhun Abideleri'nde görmekteyiz.Bilge Kağan tarafından 732 yılında,kardeşi  Kültigin adına diktirilen yazıtta bu kelimeyi birçok yerde görmemiz mümkündür:
 
 
"Edgü bilge kişig edgü alp kişig yorıtmaz ermiş."
 
"İyi bilgili insanı,iyi cesur insanı yürütmezmiş." (OA,KT G6)
 
 
"…ıraḳ erser yablaḳ aġı birür, yaġuḳ erser edgü aġı birür tip ança boşġurur ermiş."
 
"...uzak ise kötü mal verir,diyip öyle öğretiyormuş."(OA,KT G7)
 
 
Köktürkçe'den sonra Eski Türkçe döneminin ikinci kısmınıoluşturan Uygur Türkçesiyle yazılmışeserlerde de bu kelimeyi görmemiz mümkündür:
 
"Ol ädgü kü at tört buluŋ-da yadıltı."
 
"Bu iyi ün,dört bir tarafa yayıldı."(İKPÖ:VII.)
 
 
"... ädgü qılınç qıl..."
 
"... iyi iş yap..." (İKPÖ:XII.)
 
 
"...alkadım erser...edgü  kutlug yalanguk."
 
"...methettim ise;iyi,kutlu insan..." (AY:135)
 
       Yukarıda "iyi" kelimesinin Eski Türkçedeki şeklini,Türkçenin bilinen ilk kaynağı olan Orhun Abideleri ve Eski Türkçenin,Köktürkçeden sonraki safhası olan Uygurca dönemi eserlerinden olan "İyi ve Kötü Prens Öyküsü" ile "Altun Yaruk" adlı eserlerden alıntılarla gördük.Ayrıca,"iyi" kelimesinin başlangıç noktasının, elimizdeki şuanki bilgilerden yola çıkarak Köktürkçe dönemi olduğunu ve bu dönemde "iyi" kelimesinin "edgü" olarak kullanıldığını da gördük.Eski Türkçeden bir sonraki dönem olan Orta Türkçe dönemi eserlerinde de bu kelimeyi takip edebilmekteyiz ancak bu kelime,Orta Türkçe döneminde küçük bir değişime girerek(d/dişsil d değişmesi) "eḍgü" şekli ortaya çıkacaktır.(edgü > eḍgü)
 
       Orta Türkçe döneminin ilk devresi olan Karahanlıca'nın ve Türkçenin en önemli eserlerinden biri olan Kutadgu Bilig'de bu değişimi çok net bir şekilde görebilmekteyiz:
 
"Yime eḍgü tutgıl elig asrakıg
 
Yigi içgü birgil bütür oprakıg." (KB 4527.)
 
"Elinin aldındakilere iyi davran,yiyecek içecek ver,eskimişlerini,yıpranmışlarını tamamla."
 
 
"Ne eḍgü birdi bilgi ögüz
 
  Eşitgil munı sen ayâ könli tüz."(KB 4689.)
 
"Ey gönlü doğru olan kişi,ne kadar iyi bilgi verdi,sen bunu işit."
 
 
       Yine aynı şekilde Orta Türkçe'nin ikinci dönemi olarak tasniflendirilen Harezmce döneminin önemli eserlerinden Nehcü'l-Ferâdîs'te de "eḍgü"  kelimesi  "eḍgü", "eḍgülük" şeklinde geçmektedir.(Çelik:2014:389)
 
       Görüldüğü gibi Eski Türkçe'de var olan bu kelime,Orta Türkçe döneminde, şekil itibariyle küçük bir değişme geçirmiş ancak anlam olarak hiçbir değişme geçirmemiştir.
 
       Orta Türkçe döneminde de varlığına devam eden "eḍgü" kelimesi,X.yüzyıldan itibaren Orta Asya'dan batıya göç eden Oğuzların,XIII.yüzyıldan itibaren kendi lehçelerine dayalı olarak Anadolu ve civarında kurup geliştirdikleri edebî yazı dili olan Eski Anadolu Türkçesi döneminde,şekil olarak önemli bir değişim geçirmesine rağmen,anlam karşılığı yine "iyi" olarak kullanılacaktır.Orta Türkçe dönemindeki,"eḍgü" kelimesi,Eski Anadolu Türkçesi döneminde "eyü" ve "eyi" ve "iyi" olarak karşımıza çıkmaktadır.(edgü > eḍgü > eyü=eyi=iyi)
 
       Eski Anadolu Türkçesi döneminin önemli şahsiyetlerinden biri olan Yunus Emre'nin,Risaletü'n-Nushiyye adlıeserinin “Dâstân-ı Sabr” başlıklı bölümünde geçen şu mısralarda "eyü" kelimesini görmemiz mümkündür:
 
"Sabırsuz kişilerün dirligi ham
 
Ki sabrıla eyü olur ser-encâm"
 
"Sabırsız insanların yaşayışı olgunlaşmamıştır,öyle ki sabırla başa gelen bir durum iyi olur."
 
        Eski Anadolu Türkçesinin bir başka önemli yazarlarından biri olan Hoca Mesud'un Süheyl ü Nev-Bahâr adlı eserinde de bu kelimeyi görmemiz mümkündür:
 
"Ki virmek ile bulasın eyü ad"
 
"(hayır yolunda paranı) vermek suretiyle iyi ad bul."
 
       Yukarıda tarihî seyrini verdiğimiz "iyi" kelimesinin, tarihi gelişimini,  verdiğimiz sınırlı sayıdaki örneklerle gördük.Bu örnekleri uzatmak elbette mümkündür ancak dönemlerin önemli eserlerinden örnek vermeyi yeterli gördük.
 
       Bu sözcük, "eyü","eyi" ve "iyi" olarak günümüze ulaşmış ve "iyi" olarak da  mevcut dilimizde kendisini müdafaa etmiştir.
 
2.  Sonuç
 
       Günümüz kelimelerinin de,günümüz devletleri ve milletleri gibi mutlaka eski bir geçmişi vardır.Bu kelimeler,birçok dönem içinde şekillenerek günümüze kadar ulaşırlar.Bu makalede, yukarıdaki kâideye uyan binlerce kelimeden sadece biri ve günümüzde sık sık kullandığımız "iyi" kelimesini seçtik.Günümüzde daha çok sıfat işlevli kullanılan bu kelime, yukarıda da görüldüğü gibi birçok aşamadan geçerek günümüz şeklini almıştır.
 
       Sonuç olarak "iyi" kelimesi,tarihî metinlerde ilk kez 8.yyda Türkçenin bilinen ilk yazılı kaynağı olan Orhun Abidelerinde ve Eski Türkçe döneminin ikinci aşaması olan Eski Uygur Türkçesi dönemi metinlerinde "edgü" olarak görülmektedir.Türkçenin, Eski Türkçe'den sonraki devresi olan Orta Türkçe dönemine gelindiğinde ise bu kelime küçük bir değişime girerek(d/dişsil d değişmesi) "eḍgü" olmuştur. X.yüzyıldan itibaren Orta Asya'dan batıya göç eden Oğuzların,XIII.yüzyıldan itibaren kendi lehçelerine dayalı olarak Anadolu ve civarında kurup geliştirdikleri edebî yazıdili olan Eski Anadolu Türkçesi dönemine gelindiğinde kelimemiz,şekil itibariyle değişime girerek "eyü","eyi" ve  "iyi"şekline girmiş,daha sonraki dönemlerde ise bu kelime kendisini "iyi" olarak müdafaa etmiş ve günümüze de bu şekilde ulaşmıştır.
 
 
KAYNAKÇA
 
1)AYKANAT,T.(2013),Grimm Masalları ve Klâsik Aşk Mesnevileri Üzerine Motiflerarası Bir Karşılaştırma,International Journal of Social Science,178
 
2)ÇELİK,A.(2014),Dil-Kültür İlişkisinde Nehcü'l-Ferâdîs Örneği,TURKISH STUDIES -International Periodical for the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic Volume 9/9,Summer 2014
 
3)ERGİN,M.(2008) , Orhun Abideleri, İstanbul: Boğaziçi Yayınları
 
4)HAMİLTON,R.(2011),İyi ve Kötü Prens Öyküsü,Ankara:TDK Yayınları
 
5)KAÇALİN,Mustafa, Kutadgu Bilig, http://ekitap.kulturturizm.gov.tr/
 
6)KARAGÖZ, İ. (2006-II) Edgü Kelimesi Üzerine,Belleten Dergisi,s.127
 
7)ÖLMEZ,M.(1991),Altun Yaruk III.KİTAP (= 5. BÖLÜM),Ankara:Odak Ofset
 
8)TATÇI,Mustafa(2011),Yunus Emre Divan  Risaletü'n-Nushiyye,İstanbul:H Yayınları
 

Sitedeki yazıların tüm hakları ve sorumluluğu yazı sahiplerine aittir. Yazıların izin alınmadan kopyalanması ve kullanılması 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Yasasına göre suçtur. Aksi davranışlara karşın yasal işlemlere başvurulacaktır.

Yapılan Yorumlar

Henüz yorum yapılmamış...

Yorum Yaz

Yorum yazmak için üye girişi yapınız...