Besim Atalay Hayatı ve Çalışmaları



Besim Atalay

 

(1882, Uşak - 7 Kasım 1965), Türk dilbilimci, yazar ve siyasetçi)  Özellikle dilbilimi alanındaki çalışmaları  ve  Divân-ı Lügati't-Türk î’yi  günümüz diline çevirmesi  ile tanınmıştır.

Besim Atalay 1882′de Uşak’ta doğdu.  Babası, Demirci takma adıyla tanınan Mehmet Çavuş'tur.  Altı yaşlarında mahalle okuluna başladı ve Kur’an okumayı öğrendi. [1]İlkokulu ve  Uşak Rüştiyesi’ni bitirdi. On yaşında iken  babasını kaybetti. Annesi yeni bir evlilik yaptı. Uşak’ta medrese eğitimine başladı ve  Boduroğlu Medresesinde  on bir yıl  eğitim gördü. Medresede kıraat, Arapça, fıkıh ve Molla cami gibi dersler okudu. On yıl medrese tahsilini görüp Arapça ve Farsçayı da öğrendiği halde hocası ona icazet vermedi.  Bunuj üzerine önce İzmir’e  1905  sonrada  Kadı Mektebinde okumak için İstanbul’a gitti. Sultanahmet medresesine yerleşti.

Medresede  usulü fıkıh, tefsir, hadis  derlerini de aldı. Tasavvufa yönelik eserler  de okuyarak Uşaklı Hüsameddin Uşşaki’nin Yörü Dede Tekkesindeki şeyhine intisap etti.

1905’te İstanbul’a geldi. Şehzade Camii’nde Çarşamba’lı Hacı Ahmet Efendi’nin derslerine devam etti İki yıl Çarşamba’lı Hacı Ahmet Efendi’den de ders aldı. Burada da iki yıl  Buharî ve Usul-ü Fıkıh dersleri (Atalay, 1961: 133) eğitimİ aldıktan sonra. 1909’da medrese diploması (icazet) aldı.. Mezuniyetinin sonrasında  1909 yılında Kadı Mektebi sınavına girdi.  Yazılı sınavı geçtiği halde mülakatta elendi bunun üzerine Dar’ül Muallimin – Yüksek öğretmen okulunun sınavını kazanarak  bu okula   devam etmeye başladı.

1912’de Yüksek Öğretmen Okulu’nu bitirdi. Konya Öğretmen Okulu’nda öğretmenlik; Trabzon, Ankara Öğretmen okullarında müdürlük; İstanbul Darüşşafaka Lisesi’nde öğretmenlik yaptıktan sonra Konya Öğretmen Okulu Müdürü oldu. Maraş, İçel ve Niğde’de milli eğitim müdürlüğü yaptı. İçel Maarif müdürü iken  Anadolu’nun  Yunan, İngiliz ve  Fransızların işgali üzerine  Silifke’de Müdafaayi Hukuk Cemiyeti’ni kuranlar arasında oldu.   Niğde’ye Maarif Müdürü olarak tayin edildi. Daha sonra Uşak’ta annesi ve yakın akrabalarının Yunanlılar tarafından şehit edildiğini öğrenince Uşak’a gitti.  Uşak’ta  Redd-i İlhak Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti’ni destekledi. [2]Kurtuluş savaşını destekleyen  konferanslar ve camilerde vaazlar verdi Halkı direnişe çağırdı.

 1920’de Kütahya  milletvekili olarak TBMM’ne girdi ve Cumhuriyetin ilanından sonra da  milletvekilliğini yedi dönem sürdürdü. TBMM I. Dönem Kütahya, II. III. ve IV. Dönem Aksaray, V., VI. ve VII. Dönem Kütahya Milletvekilliği ile I. Dönem Maârif ve İrşâd Encümenleri Reisliği, III. Dönem Kütüphane Encümeni Reisliği yaptı. [3]

Milli Eğitim Bakanlığı’nda Kültür Müdürlüğü yaptı. Halk edebiyatı ile ilgilenmeye başladı. TDK  geçti  ve söz varlığı  üzerinde derleme çalışmalarını  yürüttü. Türk Dil Kurumu’nda 19 yıl yönetici olarak çalıştı (1932-1951). Aynı zamanda Ankara Üniversitesi Dil Tarih Coğrafya Fakültesi’nde ve Polis Enstitüsü’nde Farsça dersleri verdi (1937-1942).

Medreselerde v, öğrendiği  çok iyi düzeydeki  Arapça  ve Farsça bilgisini:  Divân-ı Lügati't-Türk, Kitab-ı Lisanı İdrak  ve Tuhfet üz-zekiyye fi’l lügat it-Türkiyye gibi Türk sözlüklerini  günümüz Türkçesine  çevirmek  için kullandı.  Dilimizin tarihsel gelişmesini yansıtan, Türk Dilinin tarihsel gelişimini ve söz varlığını ortaya koyan  temel yapıtları günümüz alfabesine çevirmesi ile Türk Kültürüne çok çok büyük hizmetlerde bulundu. Bu yapıtları günümüz Türkçesine çevirerek   10 yy  ve öncesinden  ve  14 yy a kadar Türkçenin kelime varlığı ve kültürel mirasının gün ışığına çıkmasını sağladı.

Türkçenin biçimbilgisiyle (morfoloji) ilgili incelemeler yayımladı: Türk dili kuralları (1931), Türkçemizde –men, -man (1940), Türk dilinde ekler ve kökler üzerine bir deneme (1942), Türkçede kelime yapma yolları (1946) adlı çalışmalarını yaptı.

 

Türk dilinin tarihsel dönemleriyle ilgili bazı dil yapıtlarını günümüz Türkçesine çevirerek bilimsel yayınlarını yaptı: Divan-ı Lügat-it-Türk  (5 cilt, 1939-1943) adlı eseri günümüz Türkçesine çevirdi.   Et-Tuhfetü’z-Zekiyye fi’l-Lûgati’t-Türkiyye  (1946), Müyessiret ül-ulum (1946) adlı eserleri günümüz diline çevirdi. Destan ve öyküler de yazdı. Tan Destanı (1925), Onuncu Yıl Destanı (1933), Suna ile Çoban (1938). Ayrıca Baş belaları adlı 3 perdelik bir tiyatro oyunu da yazdı.  

7 Kasım 1965’te Ankara’da vefat etti.

TÜRK DİLİNE KATKILARI

Kâşgarlı Mahmut’un büyük eseri Divan-ı Lügat-it Türk’ ’e Ali Emiri Ve Kilisli Rıfat’ın yardımları ile  ulaşarak  Türk Dilinin bu en büyük  hazinesini Türkiye Türkçesine çevirdi. İlk tercümelerini Klisli Rıfat’ın yaptığı bu eserin yeniden düzenlenmesini sağlar.  Bu eserin ilk cildini 1939’da, ikinci cildi 1940’ta, üçüncü cildi ve tıpkıbasımı 1941’de, dizin cildi olan dördüncü cildi de 1943’te basıldı. Dizinde sözlükte geçen bütün kelimeler, yeni Türk alfabesine göre sıralanmış, anlamları verilmiş ve ekleriyle birlikte geçtiği yerler gösterildi.

Divanü Lûgati’t-Türk ve Kitâbü’l _idrâk li-Lisâni’l-Etrâk Ebu Hayyam[4] ’ten sonra üçüncü önemli eser olan, 15. yüzyılın ilk yarısında (Hicri 829’dan önce) Araplara Türk-Kıpçak dilini öğretmek amacıyla yazılmış  Et-Tuhfetü’z-Zekiyye fi’l-Lûgati’t-Türkiyye[5] adlı eseri de Türkiye Türkçesine çevirdi.   Bu eser  İlk bölüm sözlük, ikinci bölümü ise Türkçenin dil bilgisiyle ilgili bilgilerinin verildiği bölüm şeklinde iki bölüm olarak 1945 yılında yayımlandı.

 

Eserleri

  • Türk dilbilgisi
  • Türkçenin biçim bilgisiyle (morfoloji) ilgili incelemeler.
  • Türk dili kuralları (1931),
  • Türkçemizde –men, -man (1940),
  • Türk dilinde ekler ve kökler üzerine bir deneme (1942),
  • Türk dilinde kelime yapma yolları (1946),
  • Türk büyükleri veya Türk adları.

 

Çeviri Eserleri

  • Divani lügat it-türk (5 cilt, 1939-1943),
  • Et-Tuhfet üz-zekiyye fi’l lügat it-Türkiyye (1946),
  • Müyessiret ül-ulum (1946),
  • Eş-Şükür-üz-Zehebiyye vel-Kitai'l-Ahmediyye fil-Lügat-it-Türkiyye (1949).

Destan ve öyküleri

  • Tan Destanı (1925),
  • Sakarya Destanı,
  • Öğüt,
  • Cönk, birinci defter (Manzum küçük hikâyeler),
  • Onuncu Yıl Destanı (1933),
  • Suna ile Çoban (1938). Ayrıca
  • Baş belâları adlı 3 perdelik bir tiyatro oyunu vardır.
  • Diğer Eserleri
  • Türk Zaferine Armağan - Hilâfet, Saltanat ve Cumhuriyet hakkında,
  • Maraş Tarih ve Coğrafyası
  • Tarikat (Bektaşilik ve edebiyatı, 1921), 

KAYNAKÇA

 

  • [1] https://www.usakyereltarih.com/haber/usakli-meshurlar/besim-atalayin-hayati-/251.html
  • [2] https://www.usakyereltarih.com/haber/usakli-meshurlar/besim-atalayin-hayati-/251.html
  • [3] https://www.tbmm.gov.tr/TBMM_Album/Cilt1/index.html TBMM Albümü
  • [4] https://www.edebiyatvesanatakademisi.com/edebiyad/1418- kit%C3%A2bu%E2%80%99l__idr%C3%A2k_li_lis%C3%A2ni%E2%80%99l_etr%C3%A2k_ebu_hayyam.html
  • [5] https://www.edebiyatvesanatakademisi.com/edebiyad/1417-et_tuhfetu%E2%80%99z_zekiyye_fi%E2%80%99l_l%C3%BBgati%E2%80%99t_turkiyye_ve_memluk_sahasi_eserleri.html
Bu içeriğe henüz katkı yapılmamış

Sitedeki yazıların tüm hakları ve sorumluluğu yazı sahiplerine aittir. Yazıların izin alınmadan kopyalanması ve kullanılması 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Yasasına göre suçtur. Aksi davranışlara karşın yasal işlemlere başvurulacaktır.


Henüz yorum yapılmamış