Direktör Ali Bey Hayatı Edebi Kişiliği ve Eserleri


 

Direktör Ali Bey (1844-1899)

 

 

Tanzimat I  Dönem Edebiyatı sanatçısı;  Tiyatro, mizah, seyahat, sözlük yazarı ve çevirmeni
Tanzimat Dönemi tiyatro yazar ve mütercimlerindendir.
 
HAYATI
 
Kaynaklar Ali Bey’in, 1844'te İstanbul'da doğmuş olduğunu yazmaktadır.  (d.1844 - ö. 3 Şubat 1899)  , Fakat “Sicill-i Ahvâl defterine göre 1846’dır[1] Osmanlı Müellifleri kitabındaki bilgilere göre de adı Mehmet Ali’dir. [2]
"Kapu Kethüdalarından Yusuf Cemil Efendi'nin oğludur. Babasının 1863 Eylül'ünde «Şam ve Halep ve Urfa Sancağı Kapu Kethüdalıği»na atandığı belgelerden anlaşılmaktadır. Kethüdalığın Tanzimat yıllarındaki görevi, illerle hükümet merkezi arasındaki haberleşmeyi sağlamaktır"[3]
 
Ali Bey oldukça iyi bir eğitim görmüş Vâlide Rüşdiyesi’ni bitirdikten (1858-1859) sonra devrinin tüm bilimlerini özel hocalardan ders alarak öğrenmiştir.  Özellikle Fransızcayı çok iyi öğrendiği  devrinde Fransızcayı en  bilen şair, yazar ve mütercimlerinden birisi olduğu  aldığı görevler ve yaptığı adapte eserler ve tercümelerden de anlaşılmaktadır. [4]( Bkz: Tanzimat Dönemi Çevirmenleri ve Çeviri Eserleri).
 
Âli Bey, küçük yaşta Fransızcayı iyi düzeyde öğrenmiş olması sayesinde pek çok memuriyetlerde bulunmuştur. Fran­sızcayı iyi düzeyde bildiği için memuriyet hayatına sayede Mektûbî-i Sadr-ı Âlî Odası’nda -  Babıâli Tercüme Odası- mülazım olarak göreve başlamıştır.   Bu şekilde başlayan görevi Sıhhiye Dairesi Tahrirat Odası mümeyyizliğine , iki yıl sonra Meclis-i Sıhhiye âzalığı ile Karantina başkâtipliğine,sıhhiye komiserliği  Eflak-Boğdan’a  tayini yapılmış, vezirlikten bir önceki rütbe olan “Saadetlü” rütbesine kadar yükselmiştir. [5] [6]Düyunu umumiye müfettişliğiyle doğu illerimizi ve Irak’ı dolaşır.. Sıhhiye Meclisi üyesi, Karantina başkâtibi (1873) oldu.[7] Müfettiş, mutasarrıf, vali olarak Irak, Varna, Elâzığ, Trabzon bölgelerini dolaşmıştır. Bu şekilde başlayan memuriyet hayatı  meclis-i Sıhhiye âzalığı, karantina başkâtipliği, müfettiş, komiser, mutasarrıf, vali , dipomat ve direktör olarak,  Eflak-Boğdan, Romanya, Viyana, Tuna eyaleti, Varna , Batum, Dimetoka , Rodop, Podgorica, Kosova, Diyarbekir, Siirt, Harput ve Bağdat’da yaptığı görevlere kadar uzanır. [8] 1890-1893 yılları arasında Trabzon'da valilik yapmış olan Ali Bey, 194 ten ölümüne kadar da Düyûn-ı Umûmiye İdaresi'nde direktör olarak çalışır.
 
Düyûn-ı Umûmiyye’de ı Vâridât-ı Muhâsebe müfettiş-i umumîliği  görevi ile  Ocak 1885’te Diyarbekir, Siirt ve Harput ve Bağdat’ta görev yapmıştır.  (16 Eylül 1887 – 12 Aralık 1888) Bazı kaynaklara göre Bağdat’tan istanbul’a gelirken  deniz yolunu tercih etmiş, Bağdat’tan önce Hindistan’a, Hindistan’da Kızıldeniz üzerinde İstanbul’a gemi yoluyla gelmiştir.  Yaptığı bu seyahati Seyehat Jurnali adı ile batırır. Fakat nedense bu bilgi bir çok kaynak tarafından teyit edilmemektedir.
 
Düyûn-ı Umûmiye İdaresi'nde direktör olarak çalışırken 1899 daİstanbul'da ölmüştür.  (3 Şubat-1899). Mezarı Anadolu Hisarı'nda Göksu mezarlığında, babasının yanındadır.
 
DİREKTÖR ALİ BEY OLARAK TANINMASI
 
 «Direktör Ali Bey» lâkabı ile anılmasının sebebi de bu memuriyetleri içerisinde Düyûnu Umumiye Direktörlüğünde bulunmuş olmasındandır. İki defa bu görevi yürüten Ali Bey ikinci defa bu görevine geldikten sonra ölümüne kadar da bu görevde kalmıştır.  Zamanında Ali Bey adında bir şairin daha olmasından dolayı ve o şairden Ali Bey’i ayırt etmek için ona Direktör Ali Bey denmiştir. [9]
 
1884’te Düyûn-ı Umûmiyye’de başladığı Vâridât-ı Muhâsebe müfettiş-i umumîliği sırasında Ocak 1885’te gönderildiği Diyarbekir, Siirt ve Harput’tan Bağdat Vilâyeti Devâir-i Islâhât memuriyetini yürüttü (16 Eylül 1887 – 12 Aralık 1888)
 
TİYATROCULUĞU VE YAZDIĞI ADAPTE ESERLER
 
Ali Bey, tiyatroculuktan dolayı meslektaşı olduğu Tehodor Kasap'ın yayımladığı «Diyojen» adlı mizah gazetesine yazdığı mizahî yazılar, tiyatro çalışmaları ile tanınmış daha ziyade tiyatro ile ilgilenmiş tiyatro oyunlarının yazımında olduğu kadar tiyatro oyunlarının sahnelenmesinde ve idare edilmesinde de çalışmalar yapmıştır. Trabzon Valisi iken Trabzon’da bir  Heraki adlı bir Rum kızına aşık olup evlendiği, tiyatroyla ilgilendiği ve şehirde  kendi yazdığı Hazet-i  Yusuf adlı  bir oyunu sahnelettiği ve  bu yüzden görevden alındığını  ifade eden bilgilere de rastlanılır.
 
 Teodor Kasap'ın çıkardığı Diyojen dergisinden başka  Çıngıraklı Tatar ve  Hayal dergilerinde  de yazıları çıkmıştır. Gedikpaşa Tiyatrosunda yazdığı ve çevirdiği oyunlar oynanırken, oyuncularla yakından ilgilenmiş, Güllü Agop'a diksiyon dersleri vermiştir.[10] Gedikpaşa Tiyatrosu’nda tiyatronun sahibi Güllü Agop Eıendi’ye yardım edip oyuncuların dilinin ve sahne tekniğinin düzelmesinde büyük rol oynamıştır.
 
Diyojen’in «gölge etme, başka ihsan istemem» sö­zünü dilimize tercüme eden Ali Bey, bu sayede de Tehodor Kasap’ın Diyojen dergisine de isim babalığı yapmış olmaktadır.
 
Mizah, gezi yazıları, roman çevirisi ve sözlük çalışmaları olan Ali Bey’in yazmış olduğu Şiirleri de vardır.[11]
 
EDEBİ KİŞİLİĞİ
 
Ali Bey tiyatroculuğu kadar önemli mizah ustasıdır. Oyunlarını da bu yüzden hep komedi tarzından seçmiştir. Bu yönüyle Edebiyatımızdaki ilk mizah ustalarından birisi olarak dikkat çeker. LEHÇET-ÜL HAKAYIK adlı sözlük şeklinde düzenlenmiş bir eserinde bile Ali Bey kelimeleri mizah yoluyla açıklamış, böylece insanlığın ve kendi devrinin kusurlarını eleş­tirmiştir. Bu eser, kitap halinde yayınlanmadan ön­ce Diyojen Dergisi’nde çıkmıştır. İstibdat Devrinde yazmış olmasına rağmen yazdığı mizahi eserlerin önemi daha da anlaşılır. Ali Bey, mizah edebiyatının temelini atmış, birçok yazara ışık tutmuş bir yazarımıdır. Eserlerindeki mizah, sosyal yaşamın ak­sak taraflarını eleştiren ifade ve üslûp özellikleri taşımaktadır.
 
Âli Bey; Tanzimat Tiyatrosu'nda, halk tiyatrolarımızın özelliklerini modern tiyatrolarda uygulamak isteyen bir tiyatrocu olarak dikkat çeker.  Onun oyunlarında halk kültüründen ve zevkinden izler vardır.  İstanbulda bulunan «Gedikpaşa Tiyatrosu»na çeviri oyunlar hazırlamış Namık Kemal ve Tehodor Kasap ile birlikte «Diyojen»e yazılar yazmış, birçok eserin sahneye konulmasına büyük emeği geçmiştir.  Tiyatro ve roman çevirmeni olarak edebiyatımızın ilk çevirmenleri arasındadır. Özellikle Tiyatro çevirileri ve adapteleri ile dikkat çekmiştir. Tiyatro dili bakımından Ahmet Vefik Paşa’ nın izindedir. [12] Ondan farklı olarak, özellikle halk konuşmalarına yaklaşmış, günlük konuşmalardan ve Türk dilini renklendiren pek çok klişe ve deyimlerden de faydalanmıştır.
 
Tanzimat'tan sonra çıkarılan ilk mizah mecmuası olan  Diyojen'de yayınlanan yazıları, Türk mizah edebiyatının o devirdeki en güzel örnekleri olarak kabul edilebilmektedir. Ayyar Hamza adlı oyunu Direktör Ali Bey’in Güllü Agop’un da yardımı ile Fransız komedi yazarı Moliere’in  Scapin'in Dolapları ( özgün Fransızca adı Les Fourberies de Scapin) adlı eserinden 1871 yılında  Türkçe’ye adapte etmiş, Bunun dışında
 
Roman türünde de Çevirmenlik  yapan Ali Bey, C. Paul de Cock’tan  “Evlenmek İster Bir Adam “adlı romanı Türkçeye çevirmiştir.
 
 
Eserleri:
 
  1. Kokona Yatıyor (bir perdelik komedi, 1870); E. Granpe – V. Bernard’ın Madame est couchée adlı eserinden uyarlanmıştır (İstanbul 1287). Bu eseri Doğan Aksan Latin harfleriyle (Ankara 1961), Şemsettin Kutlu sadeleştirerek (İstanbul 1974) yayımlamıştır.
  2. Ayyar Hamza (Moliere'den adapte, 1871); Latin harfleriyle M. Nihat Özön (İstanbul 1940) ve sadeleştirilerek Şemsettin Kutlu (İstanbul 1974) tarafından yayınlanır.
  3. Tosun Ağa (Üç perdelik komedi, 1870)
  4. Gavo Minar ve Şürekası (Üç perdelik komedi (1889)
  5. Letafet (Opera komik, 1897; Baha Dürder yayınladı, 1961),
  6. Çıngırak (oyun)
  7. Mısır 1908; Necmettin Hacıeminoğlu yazarın Seyyareler (Kahire 1897) adlı mitolojik hikâyesiyle birlikte yayınladı, 1962),
  8. Misafir-i İstiskal (komedi, 1872);
  9. Geveze Berber (oyun, 1873);
  10. Lehçet-ül Hakayik (mi­zahî sözlük, 1896); Latin harfleriyle Necmettin Hacıeminoğlu [Ankara 1962] ve sadeleştirilerek Şemsettin Kutlu [İstanbul 1974] tarafından yayımlanmıştır); 
  11. Seyahat Jurnali (gezi notlan, 1897); İstanbul 1314/1896; Şemsettin Kutlu [İstanbul 1974], Dicle’de Kelek ile Bir Yolculuk adıyla Cahit Kayra [İstanbul 2003] 
  12. Letafet (üç perde opera komik,İst.  1897). Bu opereti de Baha Dürder Latin harfleriyle yayımlamıştır (İstanbul 1961).
  13. Evlenmek İster Bir Adam, C. Paul de Cock’tan çeviri Tercüme roman 1897)

Molière’in “George Dandin” komedisinden önce Tosun Ağa (1869)  ardından Memiş Ağa adıyla Goldoni’den çevirdiği, “Hürmüz Bey’in Boşboğazlığı” ismiyle sahnelenen (1870), ancak basılmayan iki oyunu daha vardır .[13]



KAYNAKÇA 
 
[1] ALİM KAHRAMAN, ÂLİ BEY, Direktör, https://islamansiklopedisi.org.tr/ali-bey-direkto
[2]  Osmanlı Müellifleri, II, 40; Selim Nüzhet Gerçek
[3] https://tr.wikipedia.org/wiki/Direkt%C3%B6r_ali_bey
[4] Vasfi Mahir Kocatürk, Türk Edebiyatı Tarihi, Ankara 1970, Shf, 713
[5] ALİM KAHRAMAN, ÂLİ BEY, Direktör, https://islamansiklopedisi.org.tr/ali-bey-direkto
[7] https://www.yasamoykusu.com/biyografi-652-Direktor_%C3%82li_Bey
[9] Vasfi Mahir Kocatürk, Türk Edebiyatı Tarihi, Ankara 1970, Shf, 713
[10] https://www.yasamoykusu.com/biyografi-652-Direktor_%C3%82li_Bey
[11] https://tr.wikipedia.org/wiki/Direkt%C3%B6r_ali_bey
[12] Ahmet Vefik Paşa Hayatı Eserleri ve Tiyatroculuğu ,https://www.edebiyadvesanatakademisi.com/edebiyatlar/
[13] ALİM KAHRAMAN, ÂLİ BEY, Direktör, https://islamansiklopedisi.org.tr/ali-bey-direkto

 

 

 

Sitedeki yazıların tüm hakları ve sorumluluğu yazı sahiplerine aittir. Yazıların izin alınmadan kopyalanması ve kullanılması 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Yasasına göre suçtur. Aksi davranışlara karşın yasal işlemlere başvurulacaktır.


Henüz yorum yapılmamış