Direktör Ali Bey Tanzimat Dönemi Tiyatrocusu

Ekleyen : Şahamettin Kuzucular , 27 Mayıs 2013 Pazartesi aaa Beğen

 


Direktör Ali Bey (1844-1899)


Tanzimat I  Dönem Edebiyatı sanatçısı;  Tiyatro, mizah, seyahat, sözlük yazarı ve çevirmeni

Tanzimat Dönemi tiyatro yazar ve mütercimlerindendir. Ali Bey, 1844'te İstanbul'da doğmuştur.  "Kapu Kethüdalarından Yusuf Cemil Efendi'nin oğludur. Babasının 1863 Eylül'ünde «Şam ve Halep ve Urfa Sancağı Kapu Kethüdalıği»na atandığı belgelerden anlaşılmaktadır. Kethüdalığın Tanzimat yıllarındaki görevi, illerle hükümet merkezi arasındaki haberleşmeyi sağlamaktır".[1]

Ali Bey oldukça iyi bir eğitim görmüş özel hocalardan ders görerek devrin en iyi Fransızca bilen şair, yazar ve mütercimlerinden birisi olmuştur. [2] ( Bkz: Tanzimat Dönemi Çevirmenleri ve Çeviri Eserleri ).

Âli Bey, küçük yaşta Fransızcayı iyi düzeyde öğrenmiş olması sayesinde pek çok memuriyetlerde bulunmuştur. Fran­sızca bildiği için Babıâli Tercüme Odasına memur ol­du. Düyunu umumiye müfettişliğiyle doğu illerimizi ve Irak’ı dolaştı. Sıhhiye Meclisi üyesi, Karantina başkâtibi (1873) oldu. [3] Müfettiş, mutasarrıf, vali olarak Irak, Varna, Elâzığ, Trabzon bölgelerini dolaşmıştır. Trabzon valiliği görevini  (1890-1893) arasında yapmıştır. [4]

 «Direktör Ali Bey» lâkabı ile anılmasının sebebi de bu memuriyetleri içerisinde Düyûnu Umumiye Direktörlüğünde bulunmuş olmasındandır. İki defa bu görevi yürüten Ali Bey ikinci defa bu görevine geldikten sonra ölümüne kadar da bu görevde kalmıştır.  Zamanında Ali Bey adında bir şairin daha olmasından dolayı ve o şairden Ali Bey’i ayırt etmek için ona Direktör Ali Bey denmiştir. [5]

Ali Bey, tiyatroculuktan dolayı meslektaşı olduğu Tehodor Kasap'ın yayımladığı «Diyojen» adlı mizah gazetesine yazdığı mizahî yazılar, tiyatro çalışmaları ile tanınmış daha ziyade tiyatro ile ilgilenmiş tiyatro oyunlarının yazımında olduğu kadar tiyatro oyunlarının sahnelenmesinde ve idare edilmesinde de çalışmalar yapmıştır. Teodor Kasap'ın çıkardığı Diyojen dergisinden başka  Çıngıraklı Tatar ve  Hayal dergilerinde  de yazıları çıkmıştır. Gedikpaşa Tiyatrosunda yazdığı ve çevirdiği oyunlar oynanırken, oyuncularla yakından ilgilenmiş, Güllü Agop'a diksiyon dersleri vermiştir.[6] Gedikpa-şa Tiyatrosu’nda tiyatronun sahibi Güllü Agop Eıendi’ye yardım edip oyuncuların dilinin ve sahne tekniğinin düzelmesinde büyük rol oynadı.

Diyojen’in «gölge etme, başka ihsan istemem» sö­zünü dilimize tercüme eden Ali Bey, bu sayede de Tehodor Kasap’ın Diyojen dergisine de isim babalığı yapmış olmaktadır.

 

İstanbul'da öldü (3 şubat). Mezarı Anadolu Hisarı'nda Göksu mezarlığında, babasının yanındadır. Mizah, gezi yazıları, roman çevirisi ve sözlük çalışmaları olan Ali Bey’in yazmış olduğu Şiirleri de vardır.[7]

Ali Bey tiyatroculuğu kadar önemli mizah ustasıdır. Oyunlarını da bu yüzden hep komedi tarzından seçmiştir. Bu yönüyle Edebiyatımızdaki ilk mizah ustalarından birisi olarak dikkat çeker. LEHÇET-ÜL HAKAYIK adlı sözlük şeklinde düzenlenmiş bir eserinde bile Ali Bey kelimeleri mizah yoluyla açıklamış, böylece insanlığın ve kendi devrinin kusurlarını eleş­tirmiştir. Bu eser, kitap halinde yayınlanmadan ön­ce Diyojen Dergisi’nde çıkmıştır. İstibdat Devrinde yazmış olmasına rağmen yazdığı mizahi eserlerin önemi daha da anlaşılır. Ali Bey, mizah edebiyatının temelini atmış, birçok yazara ışık tutmuş bir yazarımıdır. Eserlerindeki mizah, sosyal yaşamın ak­sak taraflarını eleştiren ifade ve üslûp özellikleri taşımaktadır.

Âli Bey; Tanzimat Tiyatrosu'nda, halk tiyatrolarımızın özelliklerini modern tiyatrolarda uygulamak isteyen bir tiyatrocu olarak dikkat çeker.  Onun oyunlarında halk kültüründen ve zevkinden izler vardır.  İstanbulda bulunan «Gedikpaşa Tiyatrosu»na çeviri oyunlar hazırlamış Namık Kema ve Tehodor Kasap ile birlikte «Diyojen»e yazılar yazmış, birçok eserin sahneye konulmasına büyük emeği geçmiştir.  Tiyatro ve roman çevirmeni olarak edebiyatımızın ilk çevirmenleri arasındadır. Özellikle Tiyatro çevirileri ve adapteleri ile dikkat çekmiştir. Tiyatro dili bakımından Ahmet Vefik Paşa nın izindedir. [8]Ondan farklı olarak, özellikle halk konuşmalarına yaklaşmış, günlük konuşmalardan ve Türk dilini renklendiren pek çok klişe ve deyimlerden de faydalanmıştır.

Tanzimat'tan sonra çıkarılan ilk mizah mecmuası olan  Diyojen'de yayınlanan yazıları, Türk mizah edebiyatının o devirdeki en güzel örnekleri olarak kabul edilebilmektedir.

 

Roman türünde de Çevirmenlik  yapan Ali Bey, C. Paul de Cock’tan  “Evlenmek İster Bir Adam “adlı romanı Türkçeye çevirmiştir.

 


Eserleri:

 

  • Kokona Yatıyor (bir perdelik komedi, 1870);
  • Ayyar Hamza (Moliere'den adapte, 1871);
  • Tosun Ağa (Üç perdelik komedi, 1870)
  • Gavo Minar ve Şürekası (Üç perdelik komedi (1889)
  • Letafet (Opera komik, 1897; Baha Dürder yayınladı, 1961),
  • Çıngırak (oyun)
  • Mısır 1908; Necmettin Hacıeminoğlu yazarın Seyyareler (Kahire 1897) adlı mitolojik hikâyesiyle birlikte yayınladı, 1962),
  • Misafir-i İstiskal (komedi, 1872);
  • Geveze Berber (oyun, 1873);
  • Lehçet-ül Hakayik (mi­zahî sözlük, 1896);
  • Seyahat Jurnali (gezi notlan, 1897);
  • Letafet (üç perde opera komik, 1897).
  • Evlenmek İster Bir Adam, C. Paul de Cock’tan çeviri Tercüme roman 1897)






KAYNAKÇA


  • [1] http://tr.wikipedia.org/wiki/Direkt%C3%B6r_ali_bey
  • [2] Vasfi Mahir Kocatürk, Türk Edebiyatı Tarihi, Ankara 1970, Shf, 713
  • [3] http://www.yasamoykusu.com/biyografi-652-Direktor_%C3%82li_Bey
  • [4] http://www.yasamoykusu.com/biyografi-652-Direktor_%C3%82li_Bey
  • [5] Vasfi Mahir Kocatürk, Türk Edebiyatı Tarihi, Ankara 1970, Shf, 713
  • [6] http://www.yasamoykusu.com/biyografi-652-Direktor_%C3%82li_Bey
  • [7] http://tr.wikipedia.org/wiki/Direkt%C3%B6r_ali_bey
  • [8] Ahmet Vefik Paşa Hayatı Eserleri ve Tiyatroculuğu ,
  • http://www.edebiyadvesanatakademisi.com/edebiyatlar/





Sitedeki yazıların tüm hakları ve sorumluluğu yazı sahiplerine aittir. Yazıların izin alınmadan kopyalanması ve kullanılması 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Yasasına göre suçtur. Aksi davranışlara karşın yasal işlemlere başvurulacaktır.

Yapılan Yorumlar

Henüz yorum yapılmamış...

Yorum Yaz

Yorum yazmak için üye girişi yapınız...