ŞİİR DİLİNDE SAPMALAR - Prof. Dr. Doğan AKSAN ve Hulusi GEÇGEL

Ekleyen : ESA , 25 Ağustos 2016 Perşembe Beğen
HAZIRLAYAN : Tülay KURTULUŞ
 
KAYNAK: ŞİİR DİLİNDE SAPMALAR - Prof. Dr. Doğan AKSAN ve Hulusi GEÇGEL
 
Sapma (İng. deviation) adı altında ele alınan konu, gerek sözcük­lerin ses ve biçim özelliklerinde, gerek dilin sözdizimi açısından nite­liklerinde bilinçli olarak değişikliklere gitmeyi, dilde bulunmayan yeni sözcük ve anlatım biçimlerini kullanma eğilimini içerir. Sanatçı bu eğilimle dile yeni bir güç kazandırmayı, göstergeleri ses ve anlam açısından daha etkili kılmayı, okuyan / dinleyenin zihninde yeni deği­şik tasarımlar ve duygu değerleri oluşturmayı amaçlar. “[ 1 ]
 
Levin gibi Leech de şiir diliyle günlük dil arasındaki başlıca ayrım olarak gördüğü incelemelerden biri saydığı sapmaların şu türle­rini belirlemiştir: Sözlüksel, dilbilgisel, sesbilimsel, yazımsal, lehçesel sapmaları. Biz de sapma türlerini, önce sözcüksel sapmalara değinmek üzere ele alıyoruz: [ 1 ]
 
 
 
1-  SÖZCÜKSEL SAPMALAR
 
Sözcüksel sapmalar genel olarak en çok başvurulan sapma türü olarak görünmektedir. Bu türde, dilde var olan kök ve ek biçimbirimlerin yeni yeni birleşimler içinde, yeni öğelerin (üretilmesinde kulla­nıldığı, böylece, dilde bulunmayan göstergelerden yararlanıldığı görü­lür. Leech, konuyu, şairin "dilin normal kaynaklarının dışına çıktığı yollardan biri olarak görmekte, en sık rastlanan tipin, bir birime bir ön ya da sonekin eklenmesi biçimindeki sapmalar olduğunu söylemekte­dir.[ 1 ]
 
Şiir dilinde şairler tarafından yeni türetilen sözcüklerin kullanılması, sözcüksel sapmaların en belirgin örneklerini verir. Olağan dilbilgisi ve sözcükbilgisi dışında sözcüklerin şairler tarafından yeni biçimlerde oluşturulması bu tür sapmalara örnektir. Kök ve ekler, yeni kök ve eklerle birleştirilerek olağan dilde olmayan yepyeni sözcükler oluşturmada kullanılır. [ 2]
 
Her ulusun şiirinde rastlanan bu sapmalar Türk şiirinde, özellikle yeni şiirde birçok örneğiyle karşımıza çıkmaktadır. Bu ör­neklere geçmeden önce XIV. yüzyıla uzanarak büyük Ozan Yunus Emre'nin diline bir göz atmak istiyoruz. Önce, aşağıdaki dizeleri oku­yalım:
 
"Her kime kim dervişlik bağışlana
Kalpı gide pâk ola gümüşlene
Nefesinden müşk ile anber düte
 Budağundan il ü şar yemişlene
Cümle şair dost bağçesi bülbülü
Yunus Emre anda dürraçlana
 
 
Burada Emre ilk beyitte gümüşlenmek eylemini kullanmaktadır ki, o dönem Türkçesinde böyle bir eyleme rastlanmıyor; sözcük, ken­disinin türetmesidir. Yemişlenmek eylemi de il ve şehir için kullanıl­mayan, belki yalnız ağaçlar için kullanılabilecek olan bir göstergedir. Dürraç (turaç) kuş adından yapılma dürraçlanmak ise doğrudan doğ­ruya bir özel türetme sayılabilir. Yunus Emre aynı şiir içinde kullan­dığı bu sapmalarla okuyan/dinleyende yeni yeni tasarımları uyandıra­rak anlatımı daha değişik, daha çarpıcı bir niteliğe büründürmektedir. Şairin Türkçede kullanılan benlik sözcüğündenörnekseme (Fr. analogie) yoluyla türettiği senlik sözcüğü de yalnız onun şiirlerinde geçen, 'sana ait olan benlik, kişilik' anlamındaki bir öğedir:
 
"Al, gider benden benliğim doldur içime senliğin
Bunda iken öldür beni varup onda ölmeyeyim"
          _____________
 
"Terk eyle sen senliğin anda ışkını bul anın
Bu ışk içinde ölenin kan bahası didar olur
 
Yine Yunus'un şiirinde geçen bir öğe de konumuz açısından il­ginçtir. Şair yalınayak bileşik sözcüğünü ayak yalınıbiçimine döndü­rerek kullanmıştır:
 
"Baş açık ayak yalını
Çağırayım Mevlam seni"
 
Yunus Emre'nin güçlü etkisi hissedilen ünlü ilahisinde Hacı Bayram da pâresinde, menâresinde sözcükleriyle uyak oluşturmak üzere bâzâr (pazar) sözcüğünü bazâre biçiminde kullanır:
 
"Ol şar'dan oklar atılır gelir ciğere batılır Ârifler sözü satılır ol şarın bazâresinde"
 
Yahya Kemal Beyatlı'nın şiirinde de sözcüksel sapmayla karşı­laşıyoruz. Onun "Açık Deniz" inde
 
"Gördüm, deniz dedikleri bin başlı ejderi
Gördüm ... güzel vücudunu zümrütleyen deri
Keskin bir ürperişle kımıldandı anbean"
 
dizelerinde Türkçede bulunan zümrüt sözcüğünden, Türkçede bulun­mayan zümrütlemek eylemini türettiğini görüyoruz.
 
 
 
Şairin "Ses" şiirindeki
 
Bir neş'eli hengâmede çepçevre yamaçlar Hep aynı tahassüsle meyillenmiş ağaçlar"
 
dizelerinde geçen meyillenmiş sözcüğü de aynı türdendir. Dilde meyil vermek, meyletmek sözcükleri bulunduğu halde bu yoktur.
 
Yeni Türk Şiirinde, özellikle kimi şairlerde sözcüksel sapmalara çok yer verildiğini görüyoruz. Aşağıda bunlardan birçoğu gösterilmiş­tir:
 
Fazıl Hüsnü Dağlarca'nın aşağıdaki şiirinde geçen utanrı, yanrı ve inanrı ve güncül sözcükleri dikkati çekiyor:
 
"Eski Ses
Evrenin beş yönü de düz
Beş süre Tanrı giderim
Oyalasa bile gündüz
Gece utanrı giderim
 
Güncül kuşlar göçmez ise Doğru dalı seçmez ise
Varıp suyun içmez ise
Dağlara yarın giderim
 
 
 
Büyür ekin gözüm ilen
Yeller eser sözüm ilen
Bir ışığı özüm ilen
Duyar inanrı giderim
 
("Nötron Bombası", Yunus Emre'de olmak, 29)
 
Özenle incelenecek olursa utanrı, yanrı ve inanrı gibi, sanatçının kendi türetmesi olan öğeler, ikinci dizede geçen Tanrısözcüğünün örneksemeli (Fr. analogique) baskısıyla, dilde bulunan utan-, yan- ve inan- köklerinden türetilmiştir. BuradaTanrı ile uyak oluşturma çaba­sı da etkili olmuş, ses ve anlam açısından okuyucu/dinleyiciye değişik tasarımlar sunulmuştur. Şairin aşağıdaki dizelerinde de yoksu, uykuca, uykumsu, uykucez, ölürkenlik gibi türetmeleri ilginçtir:
 
"Akdeniz
 
Yüzümün suda karanlıkta Düşüncelerden yoksu yoksu Evrenin bir parçası kadar Maddesiz serin serin yüzümün"
 
("Dört Kanatlı Kuş", 162)
 
"Uyku Üzerine Arama Getirsinler yaşamayı ölümü ucuca Uykuca
Sıcaklığı ölülerin kucak kucak Uykucak
 
Hadi ilk gördüğün son gördüğün su Uykumsu
 
Soğuk mu soğuk üç arşın beş Uykucez
 
("Âsû", 248-49).
 
Sanatçı okuyucuda, bu yoldan çok değişik tasarımlar uyandırmak­tadır.
 
"Anladım nice sonra
Göstermek istemedi ölürkenliğini Ölümden iğrenirdi çok"
 
("Ziya Arıkan'a Ağıt", Nötron Bombası, Uzun İkindi, 54).
Dağlarca'nın "Yunus Emre'de Olmak" şiirinde (s. 64)
 
 
 
"Ulul uyku varı almış
yoğu bırakmış o gece"
 
dizelerinde geçen ulul sözcüğü de ulu'dan türetilmiştir.
 
Özdemir Asaf’ın aşağıdaki dizelerinde geçen sevgilemek ve sevgilenmek eylemleri de Türkçede hiç kullanılmamış birer türetmedir:
 
"Ben tuttum seni Yazdım sevgiledim Çizdim sevgiledim
 
 
Sen sevgilenince
Seni tam kalbinden vurdum
Seni kestim, seni yedim"
("1-2", Bir Kapı Önünde, 135)
 
Cahit Zarifoğlu'nun bir şiirine verdiği güzelcin adı (Şiirler, 263) Türkçede ilişki, bir nesneyle bağlantı gösteren [Cİn] biçimbirimiyle kurulmuş, güvercin, örcün, çamurcun gibi sözcüklere benzeyen bir tü­retmedir. Aynı sanatçının "Mavi Gök Orada mı?" şiirinde geçen,
 
"Yapayaşlı bir rum kadın"
(Bütün Şiirleri, 124)
 
dizesinde kullandığı yapayaşlı da yapayalnız'ı çağrıştıran, onun örneksenmesiyle oluşturulmuş bir türetmedir. Onun aşağıdaki türetmesini de eklemek istiyoruz:
 
"Yanıldım avrupalanmakla çün bizde
Kadını kelimeyle kurarlar saklarlar örtülerle"
("Ve Çocuğun Uyanışı Böyle Başladı", Bütün Şiirleri, 180)
 
Metin Eloğlu'nun aşağıya aldığımız dizelerinde de üzümcül, bıkıntısız gibi sözcüksel sapmalarla karşılaşıyoruz; şiirin adı da (Bıkım) aynı türdendir:
 
"İnanın bıktım şu çalının her güz döngel vermesinden
Ekşisinden vişnelerin ve üzümcül koruğun, neden "
 
 
Çınar gitgide çürümedi, son dedenin dayısı dikmiş olamaz
Bıktım bıktım mı senden? a hiç bıkıntısız"
 
("Bıkım", Türk Dili XXXI (1975), 186)
 
Onun "Üçsemeler" adlı şiirinin adı da, aşağıdaki dizelerinde geçen akrebimsi ve insansılık gibi sözcükler de aynı açıdan ilginçtir. Bunlardan akrebimsi, [- (i)msi)] ekiyle sıfattan değil, addan türetil­miştir:
 
"Bir akrebimsiy\e yattım dün gece
Ne ağırladı ne de sarmaştı benle
İnsanlığı yok muydu ki ne"
("Üçsemeler", Dizin).
 
Salâh Birsel'in "Haydar Haydar"ından geçen gıjlamak, şor eyle­mek, gürzlemek sözcükleri de sözcüksel sapma örneklerindendir.
 
"Başlamasa da tüfekler gıjlamaya"
 
("Mangır" Haydar Haydar, 36)
 
"Şorlamaktır dileğim senin yerine
 
Şor eylemek yarıklarda iyi bil"
 
 
 
"Çok cenk oldu Saadparem / gürzlemeye ölü geldi"
 
(aynı yer, 37, 40)
 
Yeni Türk Şiirinde sapmalar bakımından Cemal Süreya'nın özel bir yeri vardır. Onun bir şiir kitabına verdiği Üvercinkaadı üzerinde, önceden durmuştuk (6.5.1.5., Uzak Çağrışımlar). Türkçe güvercin sözcüğüne dayanan bu ad Slav kadın adlarına gelen -ka küçültme ekiyle genişletilmiş, böylece güvercin tasarımıyla birlikte Slav kadın­larını anımsatan tasarımları da yansıtır olmuştu. Şairin bu adı taşıyan kitabında göz göstergesiyle ülke gösteren Farsça kökenli [-(i)stan] ekini birleştirerek türettiği gözistan sözcüğü aynı türden, ilginç bir öğedir:
 
"Gözleri göz değil gözistan"
 
("Bun", Üvercinka, 65).
 
Böyle yeni ve değişik bir sözcük, okuyan/dinleyende, şiirde anla­tılan kadının gözlerinin büyüklüğü, etkililiği, yüzünde gözün ne önem­li bir yer tuttuğu gibi değişik tasarım ve imgeleri çağrıştırmaktadır. Onun, aşağıya aldığımız dizeleri de sapmalara olan eğilimini sergi­lemektedir:
 
"Aşkımız şimdi görklü bir hayatın
 
Yabancaya berbat bir çevirisi
 
Sen metinde üç beş satır atladın
 
Ben geçmiş zamanla dondurdum tülleri"
 
("Dikkat Okul Var" Sevda Sözleri, 167).
 
"Şu senin dolayık sesin var ya
 
Dondurma yiyen gürbüz bir kız gibi müstehçen"
("Var", Sevda Sözleri, 188).
"Ilım günleri gelirdi taraçalar
Uzatırdı mevsimölçerlerini "
("Karne", Sevda Sözleri, 150)
"Birbirimizi kucaklarken neye yarar
Kucaklamıyorsak eski yeni sevgilileri
Diyorum çoğunca evli kadınlar
Bu yüzden ölü yıkayıcısıdırlar"
("Uçurumda Açan), Sevda Sözleri, 178)
 
"Sen elisürencil
Öyle bir laf varsa işte o"
("Özür", Sevda Sözleri, 126)
 
 
 
"Geceler yukarda telcek-bulutcak"
(Hamza Süiti", Sevda Sözleri, 28).
 
"Giderek renkleri koyulaşır
Avukattırlar
Günoğlududur
Nilüferleri kararta kararta
Kalırlar orda"
("Onlar için Minibüs Şarkısı", Sevda Sözleri, 161).
 
"Oldurmanın yakmanın yeniden yapmanın aslan heykelleri
Olduran yıkan yeniden yapan gözlerini seviyorum kaç kişi
Bir senin gözlerin var zaten daha yok
Ya bu başını alıp gidiş boynundaki
Modigliani oğlu Modigliani"
("Aslan Heykelleri")
 
Görüldüğü gibi, bu örneklerin bir bölümünde yepyeni türetme ve birleştirmelere gidilmiş (Örn: yabanca, mevsimölçer, elisürencil gibi), bir bölümünde ise var olan kalıplara yeni sözcükler yerleştirilmiştir (Ünlü İtalyan ressamı Modiglia'nın adının hinoğluhin ya da herhangibir .... oğlu... kalıbına uygun olarak kullanılışı ya da Osmanlıcada
 
'zamana göre davranan, zamana uyan' anlamında geçen İbnü'l vakt ya da ibn-i vakt tamlamasının çevirisi izlenimini verengünoğlu türetmesi gibi). [ 1 ]
 
Şiirimizde “İkinci Yenicilerin şiirlerinde yer alan kelime deformasyonlarını, Garipçilerin ve toplumcu gerçekçi şairlerin bildirişimi öne çıkaran şiir dillerine bir tepki olarak değerlendirebiliriz. Okuru sarsmak isteyen İkinci Yeniciler, anlamı örtme isteğinin bir sonucu olarak bu tür kelime deformasyonlarıyla bir şaşırtmaya da gitmek istemişlerdir. Onlar şiirin
 
sadece soldan sağa değil; sağdan sola ya da yukarıdan aşağıya da okunması gerektiğini göstermeye çalışmışlardır.
 
Ece Ayhan, birçok şiirinde, sosyal hadiselere tek boyutlu yaklaşılmamasının sakıncalarını ortaya koymaya çalışır ve aynı dizgi içinde bir değil, birçok doğrunun olabileceğini göstermeye çalışır:
 
 
 
“Bakıldı ki kum saati, ters çevrilmiş, çıt, usul isa asi olmuş”
 
 
 
Dizedeki “isa asi” sözcükleri tersinden okunduğunda aynı kelimeler ve anlamlar ortaya çıkmaktadır. Bir peygamber olan “İsa”nın bir kelime oyunuyla “asi”ye dönüşebileceği gösterilerek her olguya çok yönlü yaklaşılması gerektiği vurgulanmaya çalışılmıştır. Sanatçı, en azından okurunu, şiirlerini okurken tetikte olmaya ve şiir diline çizgisel bir düzlemde
 
yaklaşmamaya çağırmaktadır.
 
 
“Çapalı Karşı”
“Ayrılırken esrikti, elinde potin, ayağında şemsiye”
“dikeni seven gülüne katlanır bir kadın”
“Beyaz kargalarlı, aykırı düşüncelerdir”
 
 
 
İkinci Yeni şiirindeki kelime deformasyonlarından örnekler:
 
 
 
“Düzlüğü Azize Sofya”
“bir bach konsertosunun dudakları gibi çilek korkunç hû”
“kellesi alınmak üzere Mermer Denizi’nden çağrılmış”
“Dirim kısa ölüm uzundur cehennette herhal abiler”
“Kendini doğuruyordu bir cinaedi. Dimdoğru.”
“Topağacından aparthanlarda odası bulunamaz”
“Ve bir melankolya çiçeği, saksıda”
“Boğazlar üzerine bir ankabakışı Çamlıca’dan”
 
(Ece Ayhan)
 
 
 
“Üvercinka”
“Gözleri göz değil gözistan”
“Geceler yukarda telcek-bulutcak”
“Ilım günleri gelirdi taraçalar
Uzatırdı mevsimölçerlerini”
(Cemal Süreya)
 
 
 
“O zaman bütün İstanbulistan Vizansiyadan kalan sarıdaydı
Vizansiyanın rengi eski bir yapraktır”
 
(Turgut Uyar)
 
 
“Senleniyorsun böyle bir gecenin içinden bana”
(İlhan Berk) [ 2 ]
 
 
 
 
2 - BİÇİMBİLİMSEL/ DİL BİLGİSEL SAPMALAR
 
Leech'in ve Özünlü'nün "dilbilgisel sapmalar" arasında yer ver­dikleri sapmalardan önemli bir bölümü, biçimbilim açısından değişik­likler gösteren kullanımlardır.
 
Kimi sanatçılar ortak dilin belli, kalıplaşmış eylem çekimlerinde, sözcüklerin başka sözcüklerle bağdaştırılmasında bilinçli değişiklikle­re gitmekte, bir çeşit özgürlük yaratma ve beklenmeyen kullanımlar­dan yararlanmayı denemektedirler. Örneğin Özdemir Asaf’ın aşağıdaki dizelerinde şimdiki zaman (olumsuz) çekiminin bilinçli olarak değiştirildiğini görüyoruz:
 
"Kimseyi seslemeyorum Aldatmayorum kimseyi
 
Kimseyi avutmayorum Eğlemeyorum kimseyi"
("Oyundaki Olmayan", Bir Kapı Önünde, 180).
 
Ece Ayhan ise ortak dilde bulunmayan dinlenirdir ve bakarak'ın kısaltılmışı (eski bir ulaç biçimi) baka'ya dizelerinde yer veriyor:
 
"Şiir de, duraklarda, dinlenirdir, dinlenir"
 
(Zambaklı Padişah, XIII)
 
"1. Kara bir gülü koklatabilmiştir bir küçük nakış Barbaros'a
2.  Uykusuz sevgilisine "Nigâri böyle yazdı" der diz üstü
3.  Kesikbaşlara baka İtalyanca konuşmuştur"
("Nigâri Böyle Yazdı" Çok Eski Adıyladır, 49)
 
Hilmi Yavuz da ortak dildeki yaygın çekim biçimini (atlarlardı) değil, konuşulan dilde kimilerinin kullandığı biçimi(atlardılar) yeğle­mekte, görünüyorlardı'yı da görünüyordular'a çevirmektedir:
 
 
"Rüzgârlı camlar! sizden bakıyorken
atlardılar, ordaydılar, yağmurlanmış ve defnelerden
görünüyordular"
("Rüzgârlı Camlar", Yazko Edebiyat 37 (1983), 42).
 
Cemal Süreya, aynı zamanda bir sözdizimsel sapma sayılabile­cek olan aşağıdaki örnekte, Türkçede ardıl bir biçimbirim olan ve süt gibi, çiçek gibi, su gibi... kullanımlarıyla görülen gibi ilgecini öncül bir biçimbirime dönüştürerek tam bir sapmaya yönelmiştir:
 
"Gibi bir Erzurumlu yanından geçen minarelerin
Daracık ıslığına buyur etmiş bütün mavilikleri"
("Süveyş, Üvercinka, 49)
 
Biçim açısından olduğu gibi ses, anlam ve sözdizimi bakımından da çok ilginç bir sapma Cemal Süreya'nın aşağıdaki dizelerinde gö­rülmektedir: [1]
 
"Ben nice gözle nice denizle nice gazelle
Rimle gördüm rimle bildim rimle yaşadım seni
 
Ben nice gözle denizle gazelle nice nice
Seni gördüm rimle bildim rimle yaşadım rimle"
 
("Gazel", Üvercinka, 75)
 
Şair burada 1. kişi iyelik eki [-(İ)m] ve ile bağlacını içeren ve hece bölünmesiyle rimle biçimine giren bir ses bileşimini dize başına alarak, aynı zamanda rim hecesinin vurgusundan yararlanarak ona anlam ve etki gücü kazandırmıştır. Biri iyice vurgulanan iki hece yi­nelenince 1. 2. dize arasındaki bağlantı yitirilmeden gözlerin, denizle­rin ve gazellerin şairle olan bağlantısı (bana ait olan, gerçekten benim olan gözler, denizler, gazeller) ön plana getirilmiş, anlamca belirgin­leştirilmiştir. Biçimbilim açısından dildeki kullanımdan çok başka olan bu örnek ikinci ikilide yinelenerek pekiştirilmiştir. [ 1 ]
 
3 - ANLAMBİLİMSEL SAPMALAR
 
Yukarıda, Cemal Süreya'nın örneğinde görüldüğü gibi, şairler sözcüklerle, onların bağdaştırılma biçimleriyle oynayarak, dilde daha önce kullanılmamış türetme ve birleştirmelere giderek okuyan/ dinleyene anlam bakımından daha güçlü bir dil sunmaya, onların zih­ninde yepyeni, değişik tasarımlar, imgeler oluşturmaya yönelmekte­dirler. Özellikle, göstergelerin bağdaştırılmalarında olağan kullanım­ların dışına çıkan, Alışılmamış Bağdaştırmalar bölümünde ele aldığı­mız örnekler anlambilimsel sapmaların en belirgin tanıklarıdır. Birçoğu deyim aktarmalarına dayanan bu örnekler her ülkenin yazınında görülmekte ve araştırıcılarca ortaya konmaktadır. Daha önce birçok örneğini gösterdiğimiz alışılmamış bağdaştırmalara, konumuz açısın­dan ilginç birkaç dizeyle değinmek istiyoruz:
 
XVIII. yüzyılın ünlü Divan Şairi Şeyh Galip, dizelerinde 'gam, üzüntü ilkbaharı' anlamına gelen nevbahûr-ı gamtamlamasına yer ver­miştir:
 
"Nevbahâr-ı gamına bülbülüz ol gonce femin
Ararız hande-i dîrîneyi giryân olarak
 
(O gonca ağızlının gam baharına bülbülüz;eski gülüşü ağlayarak ararız).
 
Bu beytinde şair ilkbahar ve gam gibi, özellikle duygu değeri ba­kımından birbirine ters düşen iki öğeyi bağdaştırmış, değişik bir tam­lama kurmuştur.
 
 
Cumhuriyet dönemi şairlerinden, kısa ve güçlü dizeleriyle tanın­mış Kemalettin Kamu, "Güz" şiirinde
 
"Kurudu artık otlar
Bitmiyor tazeleri
Birikinti sularda
       Yaprak cenazeleri"
 
derken dilde hiç kullanılmamış bir tamlamadan yararlanmış, bu an­lambilimsel sapmada "cenaze" göstergesinin duygu değerini, sonbaha­rın yarattığı hüzünlü ortama uygun düşecek biçimde yaprak gösterge­sine aktarmıştır. [ 1]
 
İkinci Yeni şiirinin en belirgin özelliklerinden birisi de, alışılmamış bağdaştırmalara çok sık yer vermesidir. Bu şiir hareketi üzerine yapılan tartışmalarda “anlamsız” şiir suçlamasının bir dayanağını da, birbirinden uzak çağrışımlı kelimelerin bağdaştırılması oluşturmuştur. Ece Ayhan da, okuyucuya yeni tasarımların sunulmasında önemli roller yüklediği imge, sembol ve benzetmelerin yanında, daha başka tasarımların da aktarılmasını sağlayan alışılmamış bağdaştırmalara çok sık başvurmaktadır.
 
 
“ay Türkçe rakı çıkmıştır kapalı”
“bir bach konsertosunun dudakları gibi çilek korkunç hû”
“bütün ellerinin sokakları aşktır senin A. Petro”
“sessizce bitiyor ilk güneşte icra-iflas duası”
 
Aksan (1998: 202) “bağdaştırma”yı, “ister bir tamlama, isterse bir cümle içinde olsun birden çok birimin bir araya gelmesi” olarak tanımlamaktadır: “Asma köprü, “çatlak tabak”, “kavun dilimi”, “duvarın boyası”; “Havalar ısınıyor”, “Elektrikçi ütüyü onardı” örneklerinde olduğu gibi. Dildeki göstergelerle, tamlamalar ya da cümleler oluştururken, “alışılmış” ve “alışılmamış” olmak üzere iki türlü bağdaştırma oluşturulmaktadır.
 
 
 
Alışılmış bağdaştırmalar, dilde yaygın olan ve kullanıldığında yadırganmayan kullanımları göstermektedir: “Genç adam”, “körpe salatalık”, “çizgili defter”, “kırık testi” gibi tamlamaları ya da “Çocuk dersini çalıştı”, “Radyocu radyoyu onardı” gibi cümleleri, duyuldukları zaman zihnimizde çözümlemekte bir güçlük çekmediğimiz için “alışılmış bağdaştırmalar”dır.
 
Alışılmamış bağdaştırmalar ise, “genç kıskançlık”, “körpe kimya”, “Radyocu domatesi onardı” örneklerinde olduğu gibi, bağdaştırılan öğelerin anlam açısından birbirleriyle uyuşmamalarından doğmakta; yeni ve birbirleriyle bağdaştırılamayacak kavramların bir arada kullanılmalarından ileri gelmektedir.
 
Şiirde alışılmamış bağdaştırmalar yoluyla, “geniş bir düşünce-tasarım-duygu-görüntü yumağı” oluşturulması ve “göstergelerin ustaca, özgün bir biçimde” bağdaştırılması amaçlanmaktadır. Böylece şiir, yaratılan değişik tasarımlarla birlikte okuyana / dinleyene bir duygu ve düşünce zenginliği yaşatmakta ve güçlü bir anlatıma erişmektedir.
 
İkinci Yeni üzerine yapılan tartışmalarda sürekli olarak ön plâna çıkan “anlamsız şiir” kavramının sebeplerinden biri de (bir diğeri sözdizimi deformasyonudur), alışılmamış bağdaştırmaların yol açtığı mantık dışı söyleyişlerdir. Bu akımın önde gelen temsilcilerinin yeni tasarımların sunulmasında alışılmamış bağdaştırmalardan ne şekilde yararlandıklarınıgösteren birkaç örnek verelim:
 
 
“Sizi görmüyor muyum dikkat! trenlere çikolata yediriyorum”
“En akıllı tarafımdır balıkla deniz tutmak”
“Çocuğu çocukluyor bir düdüğün kırmızısı”
“Güneş bir pazartesi olarak mı duruyor burnunuzda”
“Bu kaç kapılı konyak”(Edip Cansever)
 
“Ay sessiz sedasız bir çingenedir”
“Adam yıldızlara basa basa yürüdü”
“Dengesini uzun bıyıklarına borçlu yürürken”
“Başladı Afrikası uzun bir gece”
“Güvercin kuşkusu cırlak güneş”(Cemal Süreya)
 
“Denizin pencereleri sürgülüydü”
“Atımı istedim evin göğü gerindi”
“Yalnızlığın dükkânlarında hasır koltuklarda oturduk”
“Bu denizler ne güzel böyle değil mi f”
 
“Bir f’diniz Önasyalarda o şey evlerde”
 
(İlhan Berk)
 
 
“Seni çağırıyorum parmaklarımdan süt emmeye”
“Ses kışı. Ateş yırtıldı. Çarpıldık.”
“Bir bülbül içimde sedefle kaplanıyor”
“Kaybolursa taşlar içinde taşlar getiren taş bir bulut”
“Baharı seller götürdü boğuldu yaz”(Sezai Karakoç)
 
 
“Üzünç yüklenmiş bir gemi”
“soğuk tirşe renkli salı günleri arkamızdan koşardı”
“En cumartesili bir İstanbul düşünerek bu kantoları düşünüyorsun”
“Yüzüklerinde altın parmaklar takılıymış”
“arsenik şişesine eylül doluyor”
(Ece Ayhan) [ 2 ]
 
 
 
4 - SESSEL SAPMALAR - BÖLGE AĞIZLARINA ÖZGÜ KULLANIMLAR
 
Bu ad altında ele alınan özellikler, değişik amaçlarla ortak dildeki göstergelerin ses açısından değiştirilmesi yoluyla meydana gelmiştir; başka dillerin şiirlerinde olduğu gibi bizim şiirimizde de görülür.
 
Fazıl Hüsnü Dağlarca'nın kimi şiirlerinde rastladığımız sessel sapmalar belli bir amaçla, sözcüklerin konuşulan dildeki, bölge ağız­larındaki söyleyiş biçimleriyle verilmekte, böylece bir yandan konu­şulan dilin doğallığı, bir yandan da kişilerin bölgesel ağızlarla olan bağlılığı yansıtılmış olmaktadır:
" Manda
 
Ben çatal tırnaklı, ben kocamış, ben camız Tam ayam üzre gelir Ayışığı tam ayam üzre"
(Kınalı Kuzu Ağıtı, 11).
 
Buraya üç dizesini aldığımız şiirin bütününde ayam üzre biçimi altı kez yinelenmekte, konuşulan dilde bir kaynaşma (Fr.contraction) sonucu oluşan biçim yeğlenmiş bulunmaktadır. Onun aşağıdaki dize­lerinde de kaçamık (kaça mı ki?) değel veelliuruş kullanımlarına rast­lanıyor:
 
"Elliuruş
- Kaça gelirsiniz Dört kişi
On çeki odun yarmaya?
- Kaçamık
Çeki başına elliuruş
- Çok değil mi?
- Çok değel
Ağam
Bir simit
Elliuruş             (Kınalı Kuzu Ağıtı, 63).
 
Cemal Süreya'nın "Ülke" adlı şiirinde ise sessel sapmayla birlik­te anlam açısından değişik kullanımlarla oluşmuş anlam sapmalarına da rastlıyoruz:
 
Cemal Süreya'nın "Ülke" adlı şiirinde ise sessel sapmayla birlik­te anlam açısından değişik kullanımlarla oluşmuş anlam sapmalarına da rastlıyoruz:
 
"Saat çini vurdu birden: pirinççç
Ben gittim bembeyaz uykusuzluktan
Kasketimi eğip üstüne acılarımın
Sen yüzüne sürgün olduğum kadın
Karanlık her sokaktaydın gizli her köşedeydin"(Göçebe, 6).
 
 
 
Bu dizelerde, dikkat edilecek olursa pirinç sözcüğündeki /ç/ sesi iki kez yinelenerek üçe çıkarılmıştır. Şair hem bu ses izleniminden, hem de Çin sözcüğünün ses izleniminden yararlanarak gecenin ileri saatlerinde (uykusuzluktan söz ediyordu) çalan bir saatin ince, çıngıra­ğa benzer sesini canlandırmayı sağlamıştır. Burada pirinç sözcüğü, aynı zamanda, bu sesi verecek bir metal oluşu nedeniyle de kullanıl­mıştır. Çin özel adı da ancak ses değeri nedeniyle seçilmiştir. Zira "sa­atin Çini vurması" da bir anlamsal sapmadır; bir alışılmamış kullanım­dır. Ayrıca bembeyaz uykusuzluk, kasketini acılarının üstüne eğmek, (birinin) yüzüne sürgün olmak da alışılmamış bağdaştırmalar olup an­latımı belirgin bir biçimde güçlendirmektedir. Çünkü, örneğin yüzüne sürgün olmak kullanımında (bir kente, bir kaleye sürgün olmak olağan kullanımdır) bir kadına bağlı, ondan ayrılamaz durumda, hep onu dü­şünmekte olma, ondan vazgeçememe durumu başarılı bir aktarmayla dile getirilmiştir. [ 1 ]
 
 
 
5 – ALIŞILMAMIŞ SÖZDİZİMİ
 
Türkçe’nin Göktürk Kitabeleri’nden beri gelen sağlam bir nesir dili bulunmaktadır. Bir duyguyu, düşünceyi, olayı ya da isteği en açık bir şekilde anlatmayı hedefleyen nesir dilinde kelimeler, dilbilgisi kurallarına uygun olarak sıralanır. Nazım dilinde ise, ahenk temin edebilmek maksadıyla vezin ve kafiye gereği bu yapı bozulmakta, dilbilgisi kurallarına tam anlamıyla bağlılık aranmamaktadır.
 
Şiir dilinde sözdiziminin bozulması her dönemde görülen bir özelliktir. Ancak, İkinci Yeni şiirindeki değiştirmeler, kendilerinden önceki şiirde olduğu gibi kelimelerin seslerinden yararlanmak için vezin ya da kafiye gereği değil; şiirde kendine amaç bir dilbilgisi oluşturma gayretlerinin bir sonucu olarak ortaya çıkmıştır. Dil, Garip’te olduğu gibi bir anlatım aracı olarak görülmemiş; kendisi şiirin bir konusu haline gelmiştir. Kasıtlı sözdizimi deformasyonları, anlamı örtmenin, gizlemenin bir aracı olarak da kullanılmıştır.
 
İkinci Yeni sanatçılarının “Şiir geldi kelimeye dayandı”, “Şiir kelimelerle kurulur” ya da “Şiir salt kelimeciliktir” sözleri, bu şiir hareketiyle dadaizm, sürrealizm ya da letrizm arasında benzerlikler kurulmasına yol açmıştır∗. Bu yakıştırmaların arkasından da, anlamsız şiir suçlamaları gelmeye başlamıştır. Bu sözlerle ifade edilmek istenen temel düşünce, şiirin bir şeyler anlatmak için değil; kendisini kurmak için yazıldığıdır. Garipçiler şiir dilini, her türlü sanattan arındırarak, tıpkı nesirdeki gibi, tek anlama dayalı olarak kullanıyorlardı. Böyle bir dil kullanımı, kelimelerin anlam (gösterilen) yanını öne çıkararak gösteren tarafını (İkinci Yenicilere göre kelimeyi) göz ardı ediyordu.
 
Ece Ayhan, İkinci Yeni şiirinin de belirgin özelliklerinden birisi olduğu üzere, şiir sanatında dilbilgisi kurallarının geçerli olmadığına inanmaktadır. Bunda, şiir anlayışlarına bir tepki olarak ortaya çıktıkları Garip şiirinin de etkisi olmuştur. Garipçiler, şiir dilinde deformasyona gitmeye ya da olağan sözdiziminin düzenini bozmaya karşıydılar. Teşbih, istiare, mecaz gibi sanatlara yer vermeden, dili herkesin anlayabileceği bir şekilde kullanmak temel ilkelerinden birisiydi. Birinci Yeni’nin bu tek anlamlı dil kullanımına bir tepki hareketi olan İkinci Yeni, anlamı mümkün olduğu kadar örtmeye, gizlemeye, hatta şiir sanatında o kadar da önemli olmadığını ileri sürerek rastlantıya bırakmaya çalıştı.
 
Ece Ayhan’ın “yerleşik sözdizimi ile yazılamayacak her şeyi yeni sözdiziminden yararlanarak dile getirmek” (1993: 187) düşüncesi, İkinci Yeni’nin zor anlaşılır şiir dilinin hareket noktasını da ortaya koymaktadır.
 
“Ah karpuzun içindeki kesmece delikanlım İstanbul”
(Ah İstanbul! Kesmece karpuzun içindeki delikanlım)
 
“Konuşuluyordu mahallelerde iç ve dış”
 
(İç ve dış mahallelerde konuşuluyordu)
“Giriyor bir kumru içeri camdan çatlak.”
(Bir kumru çatlak camdan içeri giriyor)
 
İkinci Yeni şiirindeki sözdizimi deformasyonlarını, anlamı kapalı ya da anlaşılmaz kılma düşüncesinin bir parçası olarak görmek; kelime oyunculuğu olarak değerlendirmek ya da kendine amaç bir dilbilgisi sapması durumuna indirgemek doğru bir yaklaşım olmayacaktır. Şiirimizin İkinci Yeni’den sonraki gelişimi düşünüldüğünde, bu arayışlar, yeni bir şiir diline / söyleyişe bir adım olarak değerlendirilmelidir. Zira, Garipçilerin gündelik hayatı içinde anlattığı sokaktaki adam ya da Toplumcu Gerçekçilerin sınıf mücadelesi içinde ideolojik bir varlık olarak gördüğü insan, artık kentli birey olarak bütün iç dünyasıyla şiirin konusu haline gelmiştir. Böylesine kompleks bir konu, yeni bir biçimi ve şiir dilini deberaberinde getirmiştir.
 
 
 
6 – YAZIMLA İLGİLİ SAPMALAR
 
Şiirin geleneksel özelliğinin dışına çıkılarak dize başının küçük harfle yazılması, özel isimlerin baş harfinin küçük yazılması, dize içinde cins bir ismin baş harfinin büyük yazılması gibi yazım kurallarını ilgilendiren sapmalardır.
 
Cumhuriyet dönemi şiirimiz, “iç yapı”, “dış yapı” ayrılığına son vererek “öz-biçim” kaynaşmasını getirmiştir. Özellikle Garip’ten sonraki dönemde, şairler geleneğin önlerine koyduğu nazım şekillerinden uzaklaşarak öze en uygun biçimi oluşturma arayışı içine girmişlerdir. Bu arayışlar sonucunda “kalıp”, yerini “biçim”e bırakmıştır. İkinci Yeni akımının da büyük katkılar sağladığı yeni biçim anlayışında, şiirin şekil yönünden belirli bir kalıba bağlanması söz konusu değildir. Her şiir, özüne en uygun biçimi almaktadır. Yeni biçimde, gelenekten bir sapma olarak, eski nazmın bir kuralı olan herdizenin ilk harfinin büyük yazılması zorunluluğu da ortadan kalkmıştır. Böylece, İkinci Yeni sanatçıları, soyut bir anlatıma ulaşmada dilbilgisi yanında yazım kuralları ihlalinden de yararlanmışlardır. [ 2 ]
 
 
 
SON İKİ SAPMA ( ALIŞILMAMIŞ SÖZDİZİMİ VE YAZIMSAL SAPMA) İLE İLGİLİ 
 
Şiir dilini inceleyen bilginlerden S. Levin, yukarıda da değindiği­miz gibi, "alışılan dilin dilbilgisiyle uyuşmayan bütün sapmaların" şiir dilinin olağan, doğal dilden ayrılan yönlerinden biri olduğunu belirtir (1962: 11). Aynı konuya değinen başka yazarlar içinde şiir ve yazın dilinin ayrı bir dilbilgisinin bulunduğunu benimsemeye yönelenler, şiir dili incelemelerinin kendine özgü yöntemlerle yürütülmesi gerek­tiğini ileri sürenler de vardır. Burada bunlara değinmek istemiyoruz. Ancak hemen belirtelim ki, günümüz şiiri de içinde olmak üzere şiir dili bir bütün olarak ele alınırsa - daha önce değindiğimiz gibi - onun ayrı birtakım kurallarının, ayrı bir dilbilgisinin olduğunu söylemek olanaklı değildir. Sapmalar, bu bütün içinde büyük bir yer tutmaz; kullanılan sözvarlığı yine genel dilin sözvarlığıdır.
 
Sapmalar içinde, yukarıda değindiğimiz türler dışında, daha baş­kalarına da rastlanmaktadır. Örneğin sözdizimsel sapma olarak nitele­yebileceğimiz, aşağıdaki dizelerindeki kullanımıyla Yahya Kemal Beyatlı'nın, şiirinde zaman zaman rastladığımız sapmalardan birine yer verdiğini görüyoruz. Bu örnekte sapmanın oluşumu bizce, uyak kaygısından kaynaklanmakta ve bile bağlacı, sözcük sırası değiştirile­rek kullanılmaktadır:
 
"Hiç dönmemek, ölüm gecesinden bu sahile
Bitmez bir özleyiştir, ölümden beter bile"
("Eylül Sonu" Şiiri, Kendi Gökkubbemiz)
 
Dildeki doğal kullanılışında ölümden bile beter kuruluşunda görü­len bağlaç, bir önceki dize sonundaki sözcükle, böylece uyak oluştur­muştur. Şairin "Vuslat" şiirinde kullandığı onlar ki... biçimindeki, ilgi adılıyla kurulmuş ve daha çok Fars şiirindeki anlatımları andıran özne gibi, güller tutuşan bahçe tamlaması da bir sözdizimsel sapma sayıla­bilir:
 
"Onlar ki bu güller tutuşan bahçededirler
Bir gün nereden, hangi tesadüfle gelirler?"
(Kendi Gökkubbemiz)
 
Doğal dilde güllerin tutuştuğu bahçe ya da gülleri tutuşan bahçe biçiminde anlatım bulabilecek olan bu öbek de yine, uyak kaygısıyla meydana gelmiştir.
 
Leech'in (1969: 79-83) ve Özünlü'nün (1983: 44) değindikleri, uyak yapma zorunluluğunun yol açtığı örneklerin dışında, bilinçli ya da bilinçsiz olarak şiirde yer verilen sözdizimsel sapmalar da vardır. Örneğin Fazıl Hüsnü Dağlarca'nın aşağıdaki dizelerinde, aslında, yö­nelme durumundaki bir tümleç alan ağlamak eyleminin (bir kimseye, bir şeye ağlamak) belirtme durumundaki bir tümleçle kullanıldığını görüyoruz:
 
"Ağla ağla
Oburluğumu
Yalancılığımı
Kötülüğümü sen yeşile karşı"
("Doğan Çocuğa İlk Gecesinde Utanma", Haydi, 14). Bu örnekler de kolaylıkla artırılabilir.
 
Kimi sanatçıların sözcüklerin yazımında başvurdukları değişiklik­ler de "yazınsal sapma" olarak belirlenmektedir. ÖrneğinMetin Eloğlu, aşağıdaki dizelerinde bir deyimi (cim karnında bir nokta), sözcüklerini bitiştirerek kullanmaktadır:
 
"Neler almalı ki yanımıza
Kedi mi azık mı rüzgâr gülü mü
Ya da cimkarnındabirnokta
Kestiremiyorum"
("Sığ" şiiri, Yazko Edebiyat 37 (1983), 30).
 
Turgut Uyar'ın nehirlere binmek biçimindeki alışılmamış bağ­daştırmayı da içeren aşağıdaki dizelerinde ise kalırsözcüğünün büyük harfle yazıldığı görülmektedir:
 
"Bir kalır yanık yağlar kokusu şehirlerde
Uzun nehirlere binip uzaklaşmadıkça"
("Çok Üşümek" şiiri, Milliyet Sanat, Yeni dizi 149).
 
Sapmalar konusunu bitirmeden önce özel adlarla ilgili sapmalara da kısaca değinmek istiyoruz.
Şiir dilinde özel adlardan da - okuyan / dinleyende değişik tasa­rımların uyandırılması, özellikle de duygu değerlerinin ön plana çıka­rılması amacıyla - yararlanıldığına yukarıda değinmiştik (6.3.1.4). Bu­rada, Türk şiirinde özel adlarla ilgili değişik kullanımlara birkaç örnek vereceğiz:
 
Cemal Süreya'nın "Bun" adlı şiirinde Meryem özel adından (bu­rada Hazreti Meryem kastedilmiştir) bir eylem türetilmiş(meryemse- mek), dilde olmayan bu öğeyle dizelere değişik bir duygu ve tasarım değeri kazandırılmıştır. Meryemsemekburada Haz. Meryem'in adın­dan yararlanılarak kadınlar için saflık, temizlik içeren olumlu duygu­lar taşımak anlamını yansıtıyor, kanısındayız:
 
"Ablasını o saat meryemsiyorum
Çünkü her kadını meryemsiyorum"
(Üvercinka, 65)
 
Aynı sanatçının
"Ablalarınsa boyunları soru işareti
Ağabeylerse utançlarından emrah"
("Göçebe", Göçebe, 30)
 
dizelerinde ise Erzurumlu Emrah özel adı bir sıfat ya da tür adı ola­rak kullanılmış ("utancından kıpkırmızı" ya da "utancından şaşkın" gibi) ve böylece bir şair duygululuğu, çekingenliği yansıtılmaya çalı­şılmıştır.
 
Attilâ İlhan'ın "İkinci Viyolonsel" şiirinde ise Hüseyin Rahmi ve Vahdettin özel adları belli tasarımların yansıtıcısı olarak kullanıl­mıştır; Hüseyin Rahmi adından bir tür adı olarak, onun romanlarındaki kişilerin ve ortamın aktarılması için yararlanılmış, Vahdettin özel adına ise bir sıfata dönüştürülerek Padişah Vahdettin dönemiyle ilgili tasarımların uyandırılması için başvurulmuştur:
 
"tersane sokağı'nda bir ben kaldım
yaylı bir tambur ve bir kedi
uzaktan parça parça son bozacılar
perdelerde hüseyin rahmi gölgeleri
 
aylardan en vahdettin bir kasım
günlerden mondros mütarekesi"
(Ben Sana Mecburum, 87).
 
Burada ilgi çeken bir nokta da özel adların küçük harfle yazılmasıdır ki, yukarıda değindiğimiz "yazınsal sapmalar"ın örneği sayılabi­lir.
 
Bu bölümde değindiğimiz sapmaların çoğunluğunun bilinçli ola­rak meydana getirildiğini görüyoruz. Bu da sanatçıların sözcükleri tek tek ve başka birimlerle bileşimler oluşturarak kullanırken onlardan yeni, değişik anlatım olanakları sağlamaya yöneldiklerini, ses ve anlam açısından yeni birtakım güçler elde etmeyi beklediklerini gös­termektedir, sanıyoruz. [ 1 ]
 
 
 
 
 
 
 
 
 
_____________________________________________________________________________
 
[ 1 ] AKSAN Doğan, Şiir Dili ve Türk Şiir Dili, 2. Baskı, Engin Yayınevi, Ankara, 1995, s. 166 – 183
 
[ 2 ] Yrd. Doç. Dr. Hulusi GEÇGEL, İKİNCİ YENİ ŞİİRİNDE SAPMALAR, Uluslararası IV. Dil,
 Yazın ve Deyişbilim Sempozyumu. Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi, 17-19 Haziran 2004, s. 8- 10
 
İnternet adresi: https://www.google.com.tr/url?sa=t&rct=j&q=&esrc=s&source=web&cd=1&cad=rja&ved=0CCkQFjAA&url=http%3A%2F%
2Fturkoloji.cu.edu.tr%2FYENI%2520TURK%2520EDEBIYATI%2Fgecgel_ikinci_yeni.pdf&ei=
ybjdUZqqM6Gn4gSdmYCQCA&usg=AFQjCNG5wZM6cZimMh-8-81NMORq-_Cq8g&bvm=bv.48705608,d.bGE

Sitedeki yazıların tüm hakları ve sorumluluğu yazı sahiplerine aittir. Yazıların izin alınmadan kopyalanması ve kullanılması 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Yasasına göre suçtur. Aksi davranışlara karşın yasal işlemlere başvurulacaktır.

Yapılan Yorumlar

Henüz yorum yapılmamış...

Yorum Yaz

Yorum yazmak için üye girişi yapınız...