Tüm Yönleriyle Şehrengizler Konuları Bölümleri ve Örnekleri


 

Rubai'nin Konusu, Özellikleri ve Rubai Örnekleri

 

Şehrengiz Nedir.

Şehrengiz, Divan edebiyatında bir şehri ve o şehrin güzellerini anlatan eserlerdir. Kimi şairlerimiz yazdıkları Şehrengizlere Şehir- aşup adını da vermektedir. Şehrengizi iyi anlayabilmek veya yanlış anlatmamak için yapılmış tanımlardan örnek vermek gerekirse: Ferit Devellioglu; “şehir karıştıran: ed: bir yerin tabîî ve sosyal özelliklerinden bahseden bir nazım türü. [ çoğunlukla bu çeşit eserler, sosyal hayat bakımından bir takım dedikodulara sebebiyet verecek mahiyette idi…]” (Devellioglu, 1970: 1181) şeklinde tarif eder. Agâh Sırrı Levend bu kabil eserleri anlatırken “Bir şehrin güzellerini tasvir maksadıyla kaleme alınmış eserlerdir.” demektedir (Levend, 1958: 13) Ansiklopedik Dîvân Şiiri Sözlüğü adlı eserin II. cildinde Dr. İskender Pala da Şehrengiz maddesini açıklarken “Dîvân edebiyatında bir şehir ile o şehrin mahbupları hakkında yazılan manzum eser. Küçük kitaplar hâlinde düzenlenen şehrengizler (şehir karıştıran) yalnız Türk edebiyatında görülen millî bir nazım türüdür” demektedir (Pala, 1989: 383).

 

Bu tanımlardan da anlaşıldığı gibi şehrengizler kültür merkezi olan bir şehri ve o şehrin mahbuplarını konu edinen manzum olarak kaleme alınmış eserler olarak karsımıza çıkmaktadır.  “Bir şehrin güzellerini ve güzelliklerini anlatmak amacıyla yazılan manzum örnekler olan şehrengîzler aynı zamanda şehir hayatının, çarşının ve sosyal yaşamın Divan şiirine yansıtıldığı bir tür olmuştur. Bu tür eserlerin başında şehirle ilgili çok genel bilgiler verilmiş ve övgüler düzülmüştür.[1]

 

 

ŞEHRENGİZLERİN KONULARI ve BÖLÜMLERİ

 

Şehrengizler konuları bakımından şehir hayatı, şehirlerin doğal, tarihi ve diğer güzellikleri, şehirdeki sosyal hayatla ilgili olaylar, kişiler, şehirdeki güzeller, mahbuplar ve diğer insanları anlatan tanıtan manzumeler olarak karşımıza çıkar.  Gılmanların ve mahbupların övüldüğü, kimi ahlaki sakıncaları olan konulara da değindiği için hakkında fazla şeyler söylenmeyen, üstü örtülmeye kalkışılan veya ikinci üçüncü düzeyde şairlerin yazdığı edebi değerleri olmayan şiirler olarak gösterilmeye çalışılmaktadır.  Sadece Azizî’nin İstanbul şehrengizinde kadın güzellerin anlatıldığını, diğerlerinin ise erkek güzellerini tasvir ettiğini ve bunların bazılarının da çok “müstehcen” olduğunu idrak edersek araştırmacıların bu konulara neden uzak durdurduklarını da ifade etmiş oluruz.

Ki bazı araştırmacılar “Osmanlı edebiyatındaki eşcinsel eğilimi saray hanedanına dayandırarak İslam dininin ve erkek egemen toplum yapısının bu eğilime girdiği” (  EMİNE TUĞCU agy. dan referans, “Dilek Öztekin “Şehrengizler ve Bursa: Edebiyat ve Eşcinsel Eğilim” ) [2] şehrengizlerin de bu eğilimi ifade eden eserler olduğu görüşündedir.

Fakat şehrengiz yazan şairlerinin hepsinin üçüncü sınıf şair, yazılan şehrengizler de hiçbir sanat kaygısının gözetilmediği doğru değildir.

Şehrengizlerin başında mesnevî tarzında kaleme alınan diğer yapıtlarda olduğu gibi tevhit, münacat, na't gibi Allah'ı, birliğini ve Muhammed'i anlatan kısımlar da bulunur. Bu eserlerin başında şehirle ilgili çok umumi bilgiler verilir ve şehre övgü düzülür. Bazen bahar ve tabiat tasvirleri yapıldıktan sonra, bir şehirdeki mahbupların bir veya iki beyitlik tasvirleri yapılır. Ve daha sonra anlatılan şehir hakkında bilgiler verilir ve o şehir birkaç beyitle övülür. Şehrengizler bir şehrin tabiatı doğası ve diğer güzelliklerinden bahsetmekten çok şehrin mahbupları ve şehirdeki mahbupların tasviri,  tabi güzelliklerden çok sosyal unsurların tasvirleri,  beşeri zevk ve eğlence amaçlı yazılmış bağımsız eserler olarak karşımıza çıkar. “Ancak bazı şehrengizler ise güzellerden ziyade, o güzellerin yaşadıkları (dönemlerinin kültür ve medeniyet merkezleri durumundaki) şehirleri, kentleri (başta İstanbul, Edirne, Bursa olmak üzere) konu alır. Bu tür şehrengizler bir şehrin hem fizikî yapısını hem de sosyo-kültürel dokusunu yansıtan eşsiz tarihî kaynaklar / belgeler olma özelliğini de taşırlar…” [3]

 

“Bu sebeple şehrengizler, bir şehrin erkek güzellerini tasvir amaçlı kaleme alınan dindışı, müstakil eserler olarak kabul edilir.” [4]  Divan şairleri ise şehrengizleri, “  Bir grup şairlerin, Gılmanın vasfı konusunda yazılan manzumeler” olarak tarif ederler. [5] Fakat şehrengizlerin tamamen mahbuplar veya gılmanların güzelliklerini tasvir amacıyla yazılmadığı tabiat, doğa, tarihi güzellikler ve şehrin diğer güzel yönlerinden de bahsettikleri aşikârdır. Bu bakımdan bazı şairlerin şehrengizleri bu yönde kullandıkları veya bir grup şairin şehrengizlerin bu yönlerinden bahsetmeye meyl ettikleri söylenebilir. Gılmanlardan ve Mahbuplardan söz edenleri Kâtip Çelebi’nin “ Bir gurp şair “ olarak ayırt ettiğine dikkat çekmek gerekir. Örneğin Lami Çelebi’nin Bursa Şehrengizi, Bursa’nın doğal güzellikleri, Bursa’nın tasvir ve tarifi için yazılmıştır. [6]

Bu kısımdan sonra da şehrin önde gelen mahbupları birer birer övülür ve onların ünlü oldukları yönleri anlatılır. Yine bu bölümde söz konusu edilen mahbupların vücut yapıları ve mesleklerinden de bahsedilir. [7] Şehrengîzlerde, meslekler, meslek sahiplerinin lakapları ve bu lakaplarla yapılan mecaz oyunları karşımıza çıkan özellikleridir.

 

 Bu güzeller güzellikleriyle şehri birbirine kattıklarından eserlere 'Şehr-engiz', yani  “Şehir Karıştıran”  denilmiştir. Bu türün ve Şehrengiz kelimesinin Fars Edebiyatındaki karşılığı şehrâşûbdur.

 

Anlatılan güzeller genellikle -Azîzî’nin İstanbul için yazdığı Şehrengiz örneği dışında- erkek olup şehrin esnaflarından ve ileri gelenlerinden seçilen kişilerdir. Şehrengizlerde anlatılan güzellerin cinsiyetlerinin karışık olabilmesi sebebiyle bu güzeller için “ Mahbub” terimini kullanmayı tercih eden araştırmacılar çoğalmıştır.

Şehrengiz türünün edebiyatımızdaki ilk örnekleri XVI. yüzyılın ilk yarısında Mesîhî ve Zâtî’nin Edirne şehri için yazdığı eserlerdir. Bu ilk örneklerden sonra değişik şairler tarafından çeşitli şehirler hakkında başka eserler de kaleme alınmıştır.

Divan edebiyatında ilk Şehrengiz yazan Priştineli Mesihî’dir. 16. yüzyılın başında başlayan ve kısa zamanda çok yayılan Şehrengiz geleneği on sekizinci yüzyılda sona ermiştir. Edebiyatımızda en çok  Bursa, Edirne, İstanbul, Belgrad, Yenice, Bağdat, Üsküp gibi şehirler ve buradaki mahbuplar hakkında şehrengizler yazılmıştır.

Türk edebiyatında XVI. yüzyılın ilk yarısında ortaya çıkan Şehrengiz türünün ilk örnekleri Mesîhî ve Zâtî’nin Edirne şehri için yazdıkları eserlerdir[8]

Araştırmacılar Şehrengizlerin Türk edebiyatına mahsus olup olmadığı konusunda tereddüt içindedir. Kimi araştırmacılar Şehrengizlerin tamamen Türk Divan Şiirine has bir şiir türü olduğunu savunurken kimilerine göre Fars Şiirinden şiirimize girdiği iddia edilir.

 

 

 

ŞEHRENGİZLERİN YAPISI VE NAZIM ŞEKLİ ÖZELLLİKLERİ

 

Şehrengîzler genel olarak, mesnevî nazım şekli ile yazılmış ve münâcât, na’t, sebeb-i te’lif, esas konu ve duâ bölümlerinden meydana gelmiştir. Şehrengizler genel olarak mesnevi tarzında yazılır. Kafiyeleşiş biçimi mesnevi tarzında yazıldığı vakit her beyit kendi arasında kafiyeli olarak yazılır. Mesnevi tarzında yazılan şehrengizlerin kullanıldıkları kalıplar da aruzun kısa kalıpları olurlar.

Şehrengizler birkaç yüz beyit uzunluğunda olabilen bir nazım şeklidir. Bu yönüyle mesnevilere benzer ve bu bakımdan da mesnevi nazım şeklinin özellikleri ile yazılırlar. Müstakil olarak yazılmış olan şehrengîzlerin dışında, Tacizâde Cafer Çelebi’nin Hevesnâme’si, Enderunlu Fâzıl’ın Hûbânnâme ve Zenânnâme’si gibi eserleri de şehrengîz özelliği gösterirler. [9] Ayrıca divan şiirinde semt ve şehir adlarından oluşan şiirler de yazılmıştır.

 

 

 

EDEBİYATIMIZDA BAŞLICA ŞEHRENGİZLER

 

Eski Türk Edebiyatı’nda 50 kadar şehrengiz tespit edilmiştir. Edirne, Bursa, Yenice, İstanbul, Belgırat, Üsküp,  hakkında Şehrengiz yazılmış başlıca şehirlerdir.

 

Bu şehrengizlerden bazıları şunlardır:

 

  • Lami‘î Çelebi’nin Bursa Şehrengizi,
  • 16. yy.da Mesihi Şehrengiz Der-medh-i Cüvanân-ı Edirne (Edirne Şehrengizi),
  • “Edirne Şehrengizi”, Yahyâ Bey,
  • “Edirne Şehrengizi”, Neşatî,
  • “Dürri’nin Gümülcine Şehr-engizi,
  • “Za’fî’nin Vardar Yenicesi Şehrengizi,
  • Kâtib Çelebi, “Şehrengiz”, Keşf-el-Zunun,
  • Lâmiî Çelebi,  Bursa Şehrengizi”,
  • “Nüvîsî ve “Şehrengîz-i İstanbul,
  • “Usûlî’nin Yenice Şehrengizi,
  • Hayretî’nin Yenice Şehr-engizi,
  • “Hayretî’nin Belgrad Şehr-engizi,
  • Taşlıcalı Dukakin-zâde Yahya Bey’in İstanbul Şehrengizi,
  • İshak Çelebi’nin Üsküp Şehr-engiz’i,
  • “Hâdî’nin Saray Şehrengizi,
  • “Vize Şehrengizi”, Behiştî, Esirî’nin Bağdat Şehrâşûbu”,
  • Mustafa Âlî’nin Gelibolu Şehrengizi,
  • İshak Çelebi’nin Bursa Şehrengizi”,
  • İsmail Beliğ , Bursa Şehrengizi,
  • “Şehrengiz-i Ulvi Çelebi (Manisa Şehrengizi)”,
  • Fakîrî Şehr-engîz-i Fakîrî ve Risâle-i Ta‘rifât,
  • “Edirne Şehr-engîzİ- Kerîmî
  • “Edirne Şehr-engîzİ -  Zâtî-”,
  • Şehr-engiz-i İstanbul Cemalî,
  • Beyânî, Sinop Şehrengizi,
  • Siyami Antakya Şehrengizi,

 

 

 

ŞEHRENGİZLER HAKKINDA YAPILMIŞ ÇALIŞMALAR

 

Eski Türk Edebiyatı’nda 50 kadar şehrengiz tespit edilmiştir. İlk şehrengîzi (Edirne) 16.yüzyıl şairi Mesîhî’dir.

 

Şehrengizler hakkındabir  bibliyografya çalışması hazırlayan , İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü  Araş. Görevlisi  Fatih TIĞLI bu çalışmasında şehrengizler hakkında  7 kitap; 3’ü doktora tez öncesi çalışması, 2’si yüksek lisans tezi ve 4’ü mezuniyet tezi olmak üzere toplam 9 tez; 42 makale ve kitap bölümü; 10 ansiklopedi maddesi; 10 sempozyum bildirisi ve 7 adet de divanların ve tezlerin içinde yer alan şehrengiz metinleri olmak üzere toplam 85 çalışma tespit etmiştir. [10]

 

Agâh Sırrı Levend, Türk Edebiyatında Şehr-engizler ve Şehr-engizlerde İstanbul, İstanbul Fetih Cemiyeti İstanbul Enstitüsü Yayınları, İstanbul 1958,  Talât Tekin, “Türk Edebiyatında Şehr-engizler ve Şehr-engizlerde İstanbul, Hikmet Dizdaroğlu, “Şehrengizler”, Türk Dili, c. 7, sy. 81, Haziran 1958, s. 476-478.,  Ahmed Hamdi [Tanyeli], Şehrengizler , konu ilew ilgili başvuru yapılabilecek eserlerin bazılarıdır.

 

 

ŞEHRENGİZLERDEN ÖRNEKLER

 

Haber aldun ki şâhenşâh-ı devrân

Gelürmiş Bursa şehrin ide seyrân

 

Salup zıll-i sa’âdet- güsterini

Temâşâ itmeg içün her birini

 

Dilermiş bu diyâr-ı ide teşrîf

Ki olmış bâg u râgı cümle ta’rîf (82)

                        Şehr-engiz-i mevâzı’-ı şerîfe-i Brusa, Lami Çelebi [11]

 

İshak Çelebi Bursa şehrengizi, Münacaat Bölümü

 

Basîret nûrını feyz it İlâhî

Bana mahiyyetüm göster kemâhî

 

Sıfâtun mazharıdur bu zevâhir

Ne var zâtunda özge evvel âhir

 

Hevâ-yı nefs-i perîden mecâzız

Anunçün tâlib-i ‘aşk-ı mecâzız (146)[12]

 

 

İshak Çelebi Bursa Şehrengizi, Sebeb-i Telif Bölümü

 

Bu şehrün çok didiler dilberini

Garîbiz görmedük biz ekserini

 

Bilürsin komamışdur şer’ ruhsat

Ki ide gâyibe kişi şehâdet

 

Budur yanımda olanlar müsellem

Kalanın bilmezem vallâhu a’lem (158)[13]

 

 

 

 

 


  • [1] YAZAR, İ. (2007). (  “KONYA ŞEHRENGİZİ” ve “KARAMAN ŞEHRENGİZİ”ADLI ESERLER ÜZERİNE,*Fatma ALBAYRAK Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi Sayı: 1/2 2012 s. 161-175, den alıntı: ) Dürrî’nin Şehrengizinden Gümülcine’ye Bakış. Turkish Studies / Türkoloji Araştırmaları, 2(2), 771.
  • [2] EMİNE TUĞCU, ŞEHRENGİZLER VE ÂYÎNE-İ HÛBÂN-I BURSA: BURSA ŞEHRENGİZLERİNDE GÜZELLER, Bilkent Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, Ankara, Haziran 2007,
  • [3]  “KONYA ŞEHRENGİZİ” ve “KARAMAN ŞEHRENGİZİ”ADLI ESERLER ÜZERİNE,*Fatma ALBAYRAK Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi Sayı: 1/2 2012 s. 161-175,den alıntı (Alyılmaz 2010: 757).
  • [4] Murat Yurtsever, “Lami Çelebi’nin Bursa Şehrengizinde Mekan Tasvirleri”, Uludağ Üniver. İlahiyat Fak., Sayı, 2, Yıl , 2,  Ç. 2 , 1987,
  • [5] Murat Yurtsever, agy dan alıntı ( Katip Çelebi, Keşfüz Zunun, MEB, İst, 1942, C. II, shf, 1068) ,
  • [6] Murat Yurtsever, “Lami Çelebi’nin Bursa Şehrengizinde Mekan Tasvirleri”, Uludağ Üniver. İlahiyat Fak., Sayı, 2, Yıl , 2,  Ç. 2 , 1987,
  • [7] Yakup KARASOY/ Orhan YAVUZ, “Sehrengîz-i İstanbul” TÜRK_YAT ARASTIRMALARI DERG_S_ • 1, https://www.turkiyat.selcuk.edu.tr/pdfd,
  • [8] Fatih TIĞLI, KLÂSİK TÜRK EDEBİYATINDA ŞEHRENGİZ ÇALIŞMALARI HAKKINDA BİBLİYOGRAFYA DENEMESİ, https://turkoloji.cu.edu.tr/ESKI TURK  EDEBIYATI/
  • [9] https://www.turkiyekulturportali.gov.tr/Sayfalar/DilEde
  • [10] Fatih TIĞLI, KLÂSİK TÜRK EDEBİYATINDA ŞEHRENGİZ ÇALIŞMALARI HAKKINDA BİBLİYOGRAFYA DENEMESİ, https://turkoloji.cu.edu.tr/ESKI TURK  EDEBIYATI/
  • [11] EMİNE TUĞCU, ŞEHRENGİZLER VE ÂYÎNE-İ HÛBÂN-I BURSA: BURSA ŞEHRENGİZLERİNDE GÜZELLER,
  • Bilkent Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, Ankara, Haziran 2007, shf, 11
  • [12] , EMİNE TUĞCU ŞEHRENGİZLER VE ÂYÎNE-İ HÛBÂN-I BURSA: BURSA ŞEHRENGİZLERİNDE GÜZELLER,
  • Bilkent Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, Ankara, Haziran 2007, shf, 12
  • [13] EMİNE TUĞCU, a.g,e,, shf, 13,
  •  

 

Edebiyat Dil bilim, Kültür, Folklor, Geleneksel ve Güzel Sanatlarla ilgili, Tez, yazı, İnceleme, ve Araştırmalarınız bize başvurarak bu sitede Paylaşabilirsiniz.

 BAŞVURU İÇİN : ESA, İLETİŞİM  veya s_kuzucular@hotmail.com 

 

 

 

Sitedeki yazıların tüm hakları ve sorumluluğu yazı sahiplerine aittir. Yazıların izin alınmadan kopyalanması ve kullanılması 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Yasasına göre suçtur. Aksi davranışlara karşın yasal işlemlere başvurulacaktır.


Henüz yorum yapılmamış