ÜNLÜ DÜŞMESİ

Ekleyen : ESA , 26 Nisan 2018 Perşembe aaa Beğen
ÜNLÜ  DÜŞMESİ
 
Fransızca  :     elision
İNGİLİZCE:      elision
Almanca  :      vokalaustassung
 
 
Osmanlıca:    hazf
Arapça :       
 
Kelime türü:   İsim –-  Dilbilimde bir terim
 
 
FARKLI EŞANLAMLI TERİMLERİ:  vokal düşmesi, sesli düşmesi, büzme
 
 
 
 TANIMLAR
 
Kelimenin kök veya yapısındaki ünlünün çeşitli nedenlerle düşmesi.  Ünlü düşmesi pek çok sebepten meydana gelir bunların başlı çalarından birisi orta hece düşmesidir.  ( bkz ORTA HECE YUTUMU - Orta Hece Düşmesi
)
 
Ünlü düşmelerinin diğer bir nedeni Türkçe sözcüklerde iki sesli harf yan yana gelmeyeceğinden aşınma şeklinde gerçekleşir ( bkz AŞINMA NEDİR. )
 
 
 
İki heceli bazı kelimeler ünlüyle başlayan bir ek aldıklarında ikinci hecelerindeki dar ünlüler düşer: ağız / ağzı, alın / alnı, bağır / bağrım, beniz / benzi, beyin / beynimiz, boyun / boynu, böğür / böğrüm, burun / burnu, geniz / genzi, göğüs / göğsün, gönül / gönlünüz, karın / karnı, oğul / oğlu; çevir- / çevril-, devir- / devril- vb.
 
 “-la, -le” ve  “-ar, -er” ekleri eklendikleri bazı sözcüklerde sözcüğün sonundaki ünlü harfi düşürür.
 
Sızı – la – dı > Sızladı  (Ünlü düşmesi)
Koku – la > Kokla  (Ünlü düşmesi)
İleri – le – mek > İlerlemek
Yumurta – la – mış > Yumurtlamış
Sarı – ar – mak > Sararmak
Yeşil- er- yeşer
 
Ünlüyle başlayan ek aldıklarında vurgusuz orta hecesindeki dar ünlüsü düşen kelimelerle oluşturulan ikilemelerde ikinci kelimenin dar ünlüsü düşmez: ağız ağıza, burun buruna, koyun koyuna (yatmak), omuz omuza, devirden devire, nesilden nesile, oğuldan oğula, şehirden şehire vb.
 
Birleşik kelime oluşumunda İki sözcüğün birleşimi sırasında ilk sözcüğün sonu ve ikinci sözcüğün başı ünlü harf  ile başladığında Türkçede iki sesli yan yana gelmeyeceğinden çarpışan iki ünlüden biri düşer.
 
Ne +  için = Niçin
Ne + asıl = Nasıl
Ne+edeyim> nidem
Gid+eyim> gidem
O  + arada = Orada
Ne + ise = Neyse (Araya “y” kaynaştırma harfi girmiştir.)
Öyle + ise = Öyleyse
Sütlü + aş = Sütlaç
Kahve + altı = Kahvaltı
Cuma + ertesi = Cumartesi
Şu + arada = Şurada
Bu+arada = burada
 
NOT: Bazı birleşik kelimelerde iki ünlü yan yana gelmediği halde ünlü düşmesi meydana gelirken, bazılarında iki ünlü yan yana geldiği halde ünlü düşmesi oluşmayabilir.
 
Kayın + ana > kaynana  (Ünlü düşmesi)
Pazar + ertesi > pazartesi (Ünlü düşmesi)
Anne + anne >  Anneanne (Doğru), Annanne (Yanlış)
Baba + anne > Babaanne (Doğru), Babanne (Yanlış)
 
Etmek ve olmak yardımcı fiilleriyle oluşturulmuş bazı birleşik fiillerde de sesli ünlü düşmesi oluşur.  Yardımcı fiille birleşen ismin ikinci hecesindeki dar ünlü düşer.
 
Sabır – etmek > Sabretmek
Kahır- etmek> kahretmek
Küfür – et – di > Küfretti
Zikir- etmek>  zikretmek
Hapis – olmak > Hapsolmak
Emir – etmek > Emretmek
Kayıp – ol – muş  > Kaybolmuş
Şükür – et > Şükret
Kahır – ol – du > Kahroldu
 
 
Şiirlerde hece sayısını eşitlemek için ölçü gereği   ünlü harfi düşürülür, düşen sesin yerine “kesme işareti (‘)” konulur.
Şu Stanbul şehri ki....
Karac’oğlan der ki ismim öğerler
Ağı oldu yediğimiz şekerler     (Karacaoğlan)
 
Güzelliğin on par’etmez (para etmez)
Bu bendeki aşk olmasa…         (Âşık VEYSEL)
 
İçeri, dışarı, ileri, şura, bura, ora, yukarı, aşağı gibi sözler ek aldıklarında sonlarında bulunan ünlüler düşmez: içerde değil içeride, dışardan değil dışarıdan, ilerde değil ileride, şurda değil şurada, burda değil burada, orda değil orada, yukarda değil yukarıda, aşağda değil aşağıda vb.[1]
 
 
[1] http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_content&id=179:Unlu-Dusmesi


Sitedeki yazıların tüm hakları ve sorumluluğu yazı sahiplerine aittir. Yazıların izin alınmadan kopyalanması ve kullanılması 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Yasasına göre suçtur. Aksi davranışlara karşın yasal işlemlere başvurulacaktır.

Yapılan Yorumlar

Henüz yorum yapılmamış...

Yorum Yaz

Yorum yazmak için üye girişi yapınız...