ÜNSÜZ UYUMU

Ekleyen : ESA , 26 Nisan 2018 Perşembe aaa Beğen
ÜNSÜZ   UYUMU  
 
Fransızca  :     harmonie consonantique
İNGİLİZCE:      consonant harmony
Almanca  :       gesetz Konsonanten
 
 
Osmanlıca:   
Arapça :       
 
Kelime türü:   İsim –-  Dilbilimde bir terim
 
 
FARKLI EŞANLAMLI TERİMLERİ:  ünsüz benzeşmesi, konson uyumu, konsonant benzeşmesi, sessiz benzeşmesi, sessiz uyumu
 
 
 TANIMLAR
 
Türkçede sert ünsüzle biten bir kelimeye c d g ünsüzlerinden biriyle başlayan bir ek getirildiğinde ekin başındaki ünsüzün sertleşmesi, yahut sürekli ünlü veya ünsüzle biten  bir sözcüğe bu  türlü  biri eklenince ekin başındaki sürekli kalışı.  
 
Dil-ci, dilden , sütçü, sütten,  etki,  dizgi, Açık-ça, sepet -te, bıç-kı vb
 
 
ÜNSÜZLER VE ÜNSÜZLER UYUMU
 
Ünsüzler (Sessizler) : Tek başlarına söylenemeyen, ancak bir ünlünün yardımıyla söylenebilen seslere ünsüz denir. Türkçede 21 ünsüz vardır. Ünsüzler ancak bir seslinin yardımı ile söylenebilir.
 
Ünsüz Harflerin Özellikleri:
Türkçede normalden kalın ya da ince okunan bir ünsüz yoktur.
Örnek: rüzgâr, kâgir, lâzım, hâlâ,
 
Yansımaların dışında Türkçe sözcüklerin başında “c,ğ,l,m,n,r,z” ünsüzleri bulunmaz.
 
Türkçe sözcüklerde “j,f” ünsüzleri hiç kullanılmaz.
Örnek: fare, jambon, jilet
 
Türkçe sözcükler iki ünsüzle başlamaz.
Örnek: krem, spor, tren, plak, trafik.
 
Bileşik sözcükler ve özel isimler dışında Türkçe sözcüklerde “n-b” sesleri yan yana gelmez.
Örnek: İstanbul, Safranbolu, Sonbahar, Ambar, Kumbara, Perşembe
 
Ünsüzler çıkarılırken ses tellerinde titreşimli olmalarına karşın, kimi ünsüzlerin çıkışında titreşim olmadığı görülür. Bu açıdan değerlendirildiğinde ünsüzler, sert ve yumuşak ünsüzler olmak üzere iki grupta incelenir.
 
 
Ünsüz Benzeşmesi Kuralı: Sert ünsüzlerin
 
(f,s,t,k,ç,ş,h,p)  biriyse biten sözcüklere c,d,g yumuşak ünsüzlerinden biriyle başlayan bir ek getirildiğinde, bu eklerin başındaki
 
C, Ç ‘ye   D,T’ ye  G,K’ ye dönüşür.
 
Ünsüz sertleşmesi kuralına aykırı yazımlar yazım yanlışı yaratır.
 
Örnek:
 
Giriş-gen                 girişken
Dost-dur                 dosttur
Arap-ca                  Arapça
 
 
1) Ünsüz sertleşmesi, özel adlara ve sayılara getirilen eklere de uygulanır.
 
Örnek: Yanlış             Değişim                     Doğru
Sinop’da        “d”,”t” ‘ye                Sinop’ta
Mehmet-cik   “c”,”ç” ‘ye               Mehmetçik
1970 ‘den      “d”,”t” ‘ye                1970′ten
1923 ‘de        “d”,”t” ‘ye                1923 ‘te
 
 
 
Örnek :
 
Beklediğimiz otobüs Ulus’dan kalkıp, Kızılay’dan geçecek.
Bu saatte oraya çoktan varmışdır.
 
2)     Sözcük biçiminde olan de / da bağlacı, ünsüz sertleşmesi kuralından etkilenerek, te / ta biçiminde yazılmaz.
 
Örnek :           Yanlış                        Doğru
Hiç te                    hiç de
Olup ta                  olup da
 
3) Ünsüzlerin benzeşmesi kuralına aykırı olan bazı ekler vardır.
 
 
Örnek :           Yanlış                        Doğru
Üç – ken                 üç – gen
Çocuk – çağız          çocuk – cağız
 
 
 
 
Ünsüz Yumuşaması
 
 
 
(Değişimi) Kuralı : Bir sözcük p,ç,t,k sert ünsüzlerinden biriyle biterken, bu sözcüğe ünlüyle başlayan bir ek getirildiğinde, sert ünsüzler yumuşayarak;
 
 
 
p,b ‘ye – ç,c ‘ye – k,ğ ‘ye – t,d ‘ye dönüşür.
Örnek : Balık    balığın
Kitap   kitaba
Ağaç   ağacı
Kağıt   kağıdı
 
 
Ünsüz Yumuşamasıyla İlgili Kurallar :
 
Kimi Türkçe ve Türkçeye girmiş sözcüklerde yumuşama görülmez.
 
Örnek: Konut  konutun   (Türkçe)       hilafet       hilafeti  (Yabancı)
Taşıt  taşıta        Türkçe)        barikat      barikatın (Yabancı)
 
 
Tek heceli sözcüklerde yumuşama olmaz. Olursa zaten anlam kaybolacaktır.
Örnek: saç     saçım, Kaç     kaça, ot otu, et eti, süt sütü, iç içi …gibi
 
Özel adların sonuna gelen p,ç,t,k set ünsüzleri yalnızca okunurken yumuşatılabilir ancak söyleyişte olabilen bu yumuşama yazımda gösterilmez. Çünkü özel isimlerin yazımı ve yapısı bozulmamalıdır.
 
Örnek : Okunuş ( Yazım yanlışı)           Yazılış da doğrusu
.Ayvalığ’a           -----               Ayvalık’a
.Ahmed’in           -----               Ahmet’in
. Tokad’ın ----- Tokat’ın
. Karabüğ’ e       ----- Karabük’e
 
Dilimizde tonsuz (sert) ünsüzle biten kelimelere gelen ekler tonsuz (sert) ünsüzle başlar: aç-tı, aş-çı, bak-tım, bas-kı, çiçek-ten, düş-kün, geç-tim, ipek-çi, seç-kin, seç-ti, süt-çü.
 
 
Ünsüz Türemesi (y, v)
 
İki ünlünün yan yana bulunduğu bazı alıntı kelimelerde ünlüler arasında y, v sesleri türemiştir: fiyat (< fiat), zayıf (< zaif); konservatuvar, labora­tuvar, pisuvar, repertuvar, tretuvar, tuval, tuvalet.
 
 
Ünsüz Düşmesi
Arapçadan dilimize girmiş olan ve sonunda ikiz ünsüz bulunan kelimelerin yalın durumunda ünsüzlerden biri düşer (ünsüz tekleşir): hak (< hakk), his (< hiss), ret (< redd), zan (< zann), zem (< zemm). Bu tür kelimelere ünlüyle başlayan bir ek geldiğinde düşen ünsüz ortaya çıkar: hak, hakka; his, hissimiz; ret, reddi; zan, zannımca; zem, zemmi.
 
n > m Değişmesi
 
Türkçede kullanılan bazı kelimelerdeki b ünsüzünden önce gelen n ünsüzü m'ye dönüşür: saklambaç (< saklanbaç), dolambaç (< dolanbaç), ambar (< an­bar), amber (< anber), cambaz (< canbaz), çember (< çenber), kümbet (< gunbed), memba (< menba), mümbit (< munbit), tambur (< tanbur).
 


Sitedeki yazıların tüm hakları ve sorumluluğu yazı sahiplerine aittir. Yazıların izin alınmadan kopyalanması ve kullanılması 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Yasasına göre suçtur. Aksi davranışlara karşın yasal işlemlere başvurulacaktır.

Yapılan Yorumlar

Henüz yorum yapılmamış...

Yorum Yaz

Yorum yazmak için üye girişi yapınız...