39.05 ve 40.07 kuzey enlemleri ile,
42.20 ve 44.30 doğu boylamları arasında yer alan il, deniz seviyesinden
Doğu Anadolu Bölgesi’nin Yukarı
Murat-Van bölümü içinde kalan yüksek Anadolu yaylasının devamı üzerinde yer
almaktadır. Yüzölçümü
Ağrı, Diyadin, Doğubeyazıt, Eleşkirt, Hamur, Patnos, Taşlıçay, Tutak
Doğubeyazıt Kalesi
Bölgede egemenlik kurdukları sanılan Hititler’in güçlerini yitirmeleri üzerine, M.Ö.1340-M.Ö.1200 tarihleri arasında Hurriler bölgeye yerleşmişlerdir. Hurriler krallık merkezi olan Urfa’dan uzak olan Ağrı’yı ellerinde tutamamışlardır.
Ağrı'daki en köklü uygarlığı Urartular oluşturmuştur. Urartu’nun Van Gölü’nün kuzey ve kuzeydoğusundaki ülkeler üzerine, Kral İspuini (M.Ö.825-M.Ö.810) döneminde seferler başlamış, Kral Menua(M.Ö.810-M.Ö.786) döneminde bu akınlar daha da ağırlık kazanmıştır. Kuzeye ve kuzeydoğuya giden yollar üzerinde inşa edilen kaleler, buraya yapılan seferlerin önceden planlandığını göstermektedir. Ağrı Dağı’nın yamaçlarında, Karakoyunlu ve Taşburun köylerinin arasında ele geçen bir Urartu yazıtı Kral Menua’nın bu bölgedeki egemenliğinin kesin kanıtıdır. M.Ö.712 yıllarında Kızılırmak boylarına kadar uzanan Kimmerler, Ağrı’da geçici de olsa bir hakimiyet kurmuşlardır. Medler ( M.Ö.708-M.Ö.555 ) Asur Devleti’nin yıkılması ile birlikte bir yayılma ürecine girmiş, bunun sonucu olarakta Ağrı ve çevresini topraklarına katmışlardır. Medler’in yıkılması ile birlikte Persler; Büyük İskender’in Pers Kralı III.Darius’u ( M.Ö.331 ) yenerek Anadolu’yu ele geçirdiği zamana kadar yaklaşık iki yüzyıl kadar bölgede yaşamışlardır. Büyük İskender’in ölümü üzerine oluşan boşluktan faydalanan Ermeniler bölgeyi ele geçirmişlerdir.
Doğu Anadolu’ya gelip yerleşen ilk Türk topluluğu M.Ö.680 yılında bölgeye gelen Sakalardır. Murat Nehri ve Doğubeyazıt çevrelerine kısa sürede yerleşmişlerdir. Daha sonraları Arsaklılar ve Artaksıyaslı Krallığı, Ağrı ve çevresine hakim olmuştur. Bölge, Hz.Osman zamanında islam orduları tarafından fethedilmiştir. 872 yılına değin Abbasilerin kontrolü altında kalan Ağrı, daha sonra Bizans’ın kontrolüne geçmiştir.
1071 Malazgirt Savaşı sonrası bölgeye Türk boyları gelmeye başlamıştır. Ağrı, yüzyıla yakın bir süre Sökmenli Devleti’nin sınırları içine girmiştir. 1027-1225 yılları arasında Ani Atabekleri, 1239’da Cengizliler, 1256-1358 yılları arasında İlhanlılar ve Celayirliler Ağrı’da hüküm sürmüşlerdir. İlhanlılar bazen kurultaylarını Ağrı Dağı’nda yapmış, Anadolu ve İran’ı buradan yönetmişlerdir. 1393’de Moğol hakanı Aksak Timur, Ağrı bölgesini ele geçirmiştir.
1405-1468 tarihleri arasında Ağrı, Karakoyunlu toprakları içinde yer almış, Karakoyunlular yıkılınca Ağrı Akkoyunlular’ın egemenliğine geçmiştir. Ağrı, Yavuz Sultan Selim tarafından Çaldıran Savaşı sonrası Osmanlı topraklarına katılmıştır.
Osmanlı döneminde Şorbulak olarak anılan ilin adı, Ermeniler zamanında Karakilise olarak değiştirilmiştir. Kazım Karabekir Paşa zamanında Karakilise ismi değiştirilerek Karaköse diye adlandırılmıştır. Nuh Tufanı ile ilgisinden dolayı Tevrat’ta adı geçen Ararat Dağı ve ülkesinin, Ağrı ve çevresinin olduğu sanılması dolayısıyla Ağrı’ya batılılar tarafından Ararat da denilmektedir. 1834 yılında bucak, 1869 yılında ilçe olan Ağrı, 1927 yılında il merkezi olmuştur. 5165m. yüksekliğiyle Türkiye’nin en büyük dağı olan Ağrı Dağı’ndan dolayı da AĞRI adını almıştır. ( .agri.bel.tr/agri-tarihi.aspx)
Nuh Tufanı ile ilgisinden dolayı
Tevrat'ta adı geçen Ararat Dağı ve ülkesinin, Ağrı ve çevresinin olduğu
sanılması dolayısıyla Ağrı'ya batılılar tarafından Ararat da denilmektedir.
Ağrı, turizm bakımımdan özel ve
önemli bir yapıya sahiptir. Coğrafî konumu, doğal güzellikleri ve İshak Paşa
Sarayı gibi tarihî zenginlikler, il Turizminin ana kaynaklarıdır. Turizm
endüstrisi için önemli olan ulaşım, otel, lokanta, motel ve turistik tesis
yapımında faaliyetler gittikçe artmaktadır.
Bir çok uygarlığın izlerini
bünyesinde barındıran Ağrı, tarihi ve kültürel değerlerin yanısıra bozulmamış
doğal kokusu, yüksek dağları, yayları ile ülkemiz turizmi içerisinde kendine
iyi bir yer edinmiştir. Ağrı Dağı, Nuh'un Gemisi, İshakpaşa Sarayı, büyük
meteor çukuru, ile yüksek turizm potansiyeline sahip olan Ağrı'da 950 turistik
belgeli olmak üzere 3000 yatak kapasiteli ev sahipliği yapabilecek yapıya
sahiptir. Ağrı Dağı, İshak Paşa Sarayı, Meteor çukuru, Diyadin kaplıcaları.
Kudret köprüsü, Meya mağaraları. Balık gölü, Anzavur Tepe, Toprakkale ...
görülmeğe değer turizm köşeleridir. Doğubeyazıt, Gürbulak gümrük kapı ve
buradaki Açık Pazar yeri, turizm yönünden ayrı bir öneme sahiptir.Pek çoğu
yıkılmış olsa bile, tarihî eserler ve turistik zenginlikleri bakımından Ağrı,
Türkiye'nin önemli turistik beldelerindendir.Türkiye'nin en yüksek tepesi ve
Nuh tufanı ile devamlı kamuoyu gündeminde kalan Ağrı dağı, eşine az rastlanan
manzaralı Balık gölü, geniş ve zümrüt yeşili ovaları, bu ovaları sulayan
ırmakları, yaylaların güzellikleri, dere boyları ile Ağrı ayrı bir güzelliğe
sahiptir.
Patnos’ta; Patnos Kümbetleri, Aznavur Tepe, Girik Tepesi.
Eleşkirt’te; kış sporları, Kayak
Tesisleri, Toprakkale ve Toprakkale camii.
Tutak’ta; Karagöz Kilisesi, Kan Kalesi, Zincir Kale
Taşlıçay’da; Sinek ve Aladağ Yaylaları, Bayrak Tepe ve yakın zamanda yapılan Konuk Evler
Hamurda; Havaran Kalesi, Sürmeli Mehmet Paşa Kümbeti, Şoşik Kalesi, Hamur Mağarası, Hamur Deresi başlıca dikkat çeken turizm potansiyelleridir
Diyadin’de; Diyadin kaplıcaları,
Kudret Köprüsü, Meya Mağaraları, Tendürek Dağı başlıca doğa güzellikleridir.
Ayrıca Diyadin Kalesi, Avnik Kalesi, Kuje Kalesi ve Toklucak Kaleleri başlıca
tarihi kalıntılarıdır. Evliya Çelebi’nin Seyahatnamesi’nde de karşımıza çıkan
Diyadin’in bu tarihi zenginlikleri ve doğa güzellikleri bölgenin Urartu,
Akkoyunlu Selçuklu dönemlerine ait önemli bir yerleşim sahası olduğunun ıspatı
niteliğindedir. ( İLHAMİ TAŞDEMİR : AĞRI'NIN TURİZM VE EKONOMİ DURUMU,
https://www.diyadinnet.com/HABER)
DAĞ TURİZMİ:
Ağrı Dağı
KIŞ SPORLARI (KAYAK):
Her yılın altı ayı karlar altında bulunan Ağrı iline 30km uzaklıktaki Eleşkirt'e bağlı bulunan Güneykaya Kayak tesisleri, Ağrı Valiliği tarafından yaptırılarak hizmete açılmıştır. Kayak turizmi için ideal bir yer olarak seçilen yer Doğuda Palandöken ile Sarıkamış kayak pistlerine alternatif olarak yapılmıştır. Yılın yarısından fazla karlar altında bu piste yerli ve yabancı turistleri çekmek için iyi bir tanıtıma ihtiyaç vardır.
Güneykaya Kayak Tesisleri Ağrı'ya
36, Eleşkirt ilçesine 6km uzaklıkta olup, E 23 Karayolunun
TERMAL TURİZM:
Ağrı'ya bağlı Diyadin ilçesinin 5km doğusunda yer alan ve Murat Nehrinin kenarında bulunan, Yılanlı, Davut ve Köprü adıyla bilinen kaplıcalar bulunmaktadır. Yaz kış her zaman kaplıcaların romatizma ve deri hastalıklarına iyi geldiği söylenmektedir. Burayı bir çok yerli yabancı turist ziyaret etmektedir.
DOĞU BEYAZIT KALESİ:
Doğubeyazıt'ın 5km doğusunda, Eski Beyazıt'ın kuzeydoğusundaki Belleburç denilen yerde bulunmaktadır. Bugün için harap bir vaziyet arz etmektedir. Yapanı ve yaptıranı bilinmeyen kalede, Urartu mezarları ve antik çağlara ait kalıntılar bulunmaktadır. Kale plan olarak üç bölümden meydana gelmiştir. Orta bölümde tapınak ve mağaralar mevcuttur. Kalenin etrafını çeviren surlar tamamen kaybolmuştur. Kalenin Urartular tarafından yapıldığı sanılmaktadır
BEYAZIT ESKİ CAMİ:
Doğubeyazıt'ın doğusunda, Kalenin güney eteğinde bulunmaktadır. Cami, muhtemelen Yavuz Sultan Selim tarafından yaptırılmıştır. Caminin taç kapısı üzerindeki onarım kitabesinden H.1096 (M.1687) 'da onarım gördüğü anlaşılmaktadır. Kare planlı, tek kubbeli cami plan tipindedir. Harim mekanı 11.50m çapında bir kubbe ile örtülüdür. Beş gözlü son cemaat yeri yıkılmıştır. Üzerinde herhangi bir süslemesi bulunmayan cami, değişik renklerdeki taşların karışık bir biçimde kullanılmasıyla yapılmıştır.
DİYADİN KALESİ:
Diyadin ilçe merkezinin güneyinde, Murat Irmağı'nın kıyısındaki kayalıklar üzerinde kurulmuştur. Yapanı ve yaptıranı belli değildir. Evliya Çelebi, Uzun Hasan oğlu Ziyaüddin tarafından yaptırıldığını belirtmektedir. Kale, yapılış tarzı ve kullanılan malzeme bakımından Urartu kalelerine benzemektedir. Birçok dönemde tamir ettirilen kale, bugün harap bir vaziyettedir.
AVNİK KALESİ:
Koçbaşı Kalesi olarakta bilinen
yapı Diyadin ilçe merkezine
KUJE KALESİ:
Avnik Kalesi'ne yakın bir yerde bulunan küçük çapta bir kaledir. Günümüze ancak kalıntıları ulaşabilmiştir.
MEYA (GÜNBULDU) MAĞARALARI:
Diyadin ilçe merkezine
İSHAKPAŞA SARAYI
Dogubeyazıt'ın
"Bin yüz ile doksan dokuz oldu
buna tarih,
İshaka meram üzere kem kıl dü
cihanı"
yazılıdır. Buradan yapının H.1199
(M.1784) tarihinde yaptırıldığı anlaşılmaktadır. Kitabede adı geçen İshak ise,
II.İshak Paşa'dır. Yapı yaklaşık yüz yıllık bir dönem içerisinde
tamamlanmıştır. Dolayısıyla 1634-1680 yılları arasında Beyazıt Sancakbeyliği'ni
yapan Çolak Abdi Paşa döneminde yapının imarına başlanılmış ve 1784 yılında
II.İshak Paşa döneminde yapı tamamlanmıştır.
İki avlu ve bu avlularda yapılmış
bölümlerden oluşan sarayda, binalar "U" şeklinde düzenlenmiştir.
Birinci avluya girişi sağlayan taç kapı, dışa doğru çıkıntılıdır. Her iki
yönden yuvarlak altışar sütunla takviye edilmiştir. Yüzey yuvarlak kemerli,
mukarnas kavsaralı bir niş içine alınmıştır. Asıl giriş kapısı basık kemerli
olarak düzenlenmiştir. Taç kapı; kabartma bitki motifleri, stilize ağaçlar,
mukarnası andıran bezemeler ve kemerlerle süslenmiştir. Birinci avluda; nöbetçi
odası, çeşme, muhafız koğuşları, zindan ile at koşum ve araba yerleri bulunur.
Orta avlu, dört tarafı çeşitli
binalar ile çevrilmiş olup, dikdörtgen planlıdır. Bu kısımda, hizmetli odaları,
selamlık, cami ve türbe yer alır.
Dikdörgen planlı caminin, harim kısmı kare planlı olup üzeri yüksek kasnaklı tromplu bir kubbe ile örtülüdür. Önünde üzeri teras şeklinde düzenlenmiş kapalı bir son cemaat yeri bulunur. Cami iç mekanında, ampir üslubu hatırlatan süslemelere sahiptir.Caminin güneyinde yer alan Çolak Abdi Paşa Türbesi, Selçuklu tarzına uygun olarak, iki kat halinde yapılmıştır.
Orta avludan bir kapıyla, dikdörtgen planlı harem dairelerine geçilir. Bu bölümde ayrıca hamam, kiler, aşhane ve tuvalet gibi kısımlar bulunmaktadır.Sonuç olarak, İshak Paşa Sarayı farklı üslup ve bezeme şekilleriyle inşa edilmiş olup, ortaçağ şatolarını anımsatan gösterişli bir eser olarak karşımıza çıkmaktadır.
ANZAVUR TEPE
Patnos ilçe merkezinin 2km kuzeybatısında Urartular'dan kalma antik bir kenttir. Saray, tapınak ve bina kalıntılarının olduğu tespit edilmiştir. Kale Kral Menua ve I.Argişti, tapınak ise İspuını zamanında yapılmıştır. Oldukça harap olan kentten günümüze. Ancak tapınak,kale ve bazı binaların kalıntıları ulaşmıştır.
TOPRAKKALE:
Eleşkirt'e
TOPRAKKALE CAMİİ:
Cami ile aynı adı taşıyan köyde, bulunmaktadır. Cami üzerinde yer alan kitabeden, 1684 yılında Mirza bin Abdi Paşa tarafından yaptırıldığı anlaşılmaktadır. Cami, kare planlı, tek kubbeli bir plan arz etmektedir. 12,50x12,50m ölçülerindeki cami, 8.20m çapındaki tromp geçişli bir kubbe ile örtülmüştür. 14 ahşap direk üzerine oturtulan son cemaat yerinin bir kısmı sonradan yapılmıştır.Beden duvarlarında 6, kubbe kasnağında ise birer atlamalı olarak4 adet pencereye yer verilmiştir.Beden duvarlarının köşeleri, taç kapı ve pencere etrafları kesme taştan, diğer kısımlar ise moloz taşlarla yapılmıştır.
HAMUR KÜMBETİ::
Hamur ilçe merkezinde kapısı üzerindeki kitabeden, 1802 yılında yaptırıldığı anlaşılmaktadır. Kırşehir'deki Aşık Paşa Türbesi'ne benzemekte olup, Selçuklu ve Osmanlı Kümbetlerinden farklı bir planlama gösterir.Yapı dikdörtgen planlı olup,içten aynalı tonoz,dıştan balık sırtı şeklindedir. Güney taraftaki orijinal olmayan tahta kapıdan giriş sağlanır. Doğu cephesinde 3, batıda ise 2 penceresi bulunmaktadır. Yapı, kesme taş malzeme ile yapılmış olup, cepheleri kuşatan dört sıra bazalt ile renkli bir görünüm kazanmıştır. Kümbet içerisinde İshak Paşa'nın torunlarından İbrahim Paşa'nın ve ailesinin mezarları bulunmaktadır. Mezar taşları , bitkisel motifler, sekiz kollu yıldız ve arapça yazılar ile süslenmesine karşın, bunlar tahrip edilmişlerdir.
ŞOŞİK KALESİ:
Hamur'un Karlıca (Şoşik) köyünde
yapılmış kaledir. İlçe merkezine
Bugünkü haliyle kalede; iki oda ve hamam ayakta kalabilmiş diğer kısımlar tahrip edilmiştir. Kaleye ulaşan blok taşlardan yapılmış merdivenler bulunmaktadır. Kalenin alt tarafında, ayrı olarak yapılmış bir ibadethane vardır.
Diyadin Kaplıcaları:
Diyadin ilçe merkezinin
Davut ve Köprü çermikleri, sularının özellikleri bakımından birbirlerine benzemektedir. Köprü çermiğinin tortuları Murat Nehri üzerinde tabii bir köprü meydana getirdiği için bu isim verilmiştir. Demir, kükürt, sülfat, kalsiyum ve bikarbonat bakımından zengin olan bu kaplıcalar romatizma, cilt hastalıkları ile nefrite iyi gelir. Suyun sıcaklığı 60-70 derecedir.Kaplıca kuruluşları, havuz, özel banyoları olan bir hamam ve bir de hidroloji bölümünden oluşmaktadır. Toplam 150 yataklı turistik otellerin yanı sıra, kamp çadırları da kullanılır.
Çevresindeki Murat Nehri ve Kudret Köprüsü ile güzel bir manzara oluşturan Diyadin Kaplıcaları, yaz aylarının en çok rağbet gören yerleridir.
Dambat Kaplıcası:
Ağrı'ya 5km uzaklıktaki Yolluyazı (Dambat) Köyü'nde, Murat Irmağı kıyısında bulunmaktadır. Deri ve romatizma hastalıklarına iyi gelmektedir.
Balık Gölü:
Doğubeyazıt'ın Sinek Yaylasında bulunur. 2241m lik rakımı ile yurdumuzun en yüksekte oluşmuş gölüdür. Yüzölçümü 34km karedir. Alabalık ve sazan balığı boldur. Taşlıçay'a 40km'dir. Sandalla gezilir.Taşlıçay'ın 18km kuzeydoğusunda, alabalığı ünlü bir lav seti gölüdür. Gölün ağaçlıklı çevresi, yörenin dinlenme yeridir. Suyu tatlıdır. Gölün ortasında, üzerinde tarihsel kalıntılar bulunan 4 dekar genişliğinde küçük bir ada vardır. Meteor Çukuru: Doğubeyazıt'ın 35km doğusunda, İran sınırına 2km uzaklıkta, Gürbulak sınır kapısı ile Sarı Çavuş (Gürveren) Köyü arasındadır. Alaska'dakin den sonra dünyanın en geniş göktaşı çukurudur. Meteor çukuru, 1913'te düşen bir göktaşı sonucunda oluşmuştur. Genişliği 35m, derinliği 60m'dir. Toprağa gömülü göktaşının üzeri bir toprak tabakasıyla örtülüdür.
Buz Mağarası:
Küçük Ağrı Dağının güney eteğinde, Hallaç Köyü'ne 3km uzaklıkta bulunmaktadır. Doğal bir anıt durumundaki mağara; 8m derinliğinde 100m uzunluğunda ve 50m genişliğinde elips biçimli bir yapıdadır. Mağara içinde bazalt lavlar, kayalar ve bir kaktüs büyüklüğünden insan büyüklüğüne varan bir çok buzdan dikitler yer almaktadır. Bu buz dikitler ışıkta renk renk yanar döner bir görünüm almaktadır. Mağara kış aylarında sıcak, yaz aylarında ise; bir buzdolabı kadar soğuktur. Mağara ağzından sürekli sıcak ve soğuk hava akımları eser.
Nuh'un Gemisi'nin izi:
Türkiye-İran transit yoluna 3,5km
uzaklıkta bulunan ve Ağrı Dağı'nın güneyinde Telçeker ile Meşar Köyleri
arasında doğal bir anıttır. Bu anıt gemiye benzer siluet şeklindedir.
Kültür ve Turizm Bakanlığı, gemi
kütlesinin korunması gerekli taşınmaz kültür varlığı özeliğiyle 3657 sayılı
kararı ile 1987'de burayı doğal sit alanı ve açık hava müzesi olarak koruma
altına almıştır. Geminin kalıntısını Kuşbakışı olarak görülecek bir yere
turistik niteliklere sahip bir kafeterya yapılmıştır.
Kaynaklar:
0
0
Yorum Yapmak için Kayıt Olun veya Giriş Yapın