Âmin Alayı Bed’-i Besmele Cemiyeti Töreni ve Detayları

Eskiden sübyan mekteplerinde  mektebe yeni başlayanlar için kurulan alaydır. Çocuklar i lk mektebe, başlarken bir merasim düzenlenir  bu merasimde  ilahiler besmeleler, ilahiler okunur, çocuklar hep bir ağızdan âmin diye karşılık verirlerdi. [1] "Âmin alayı" genellikle kandillerde, pazartesi veya perşembe günleri düzenlenir, sokakta yapılan kısmına da “bed'-i besmele” veya âmin alayı' adı verilirdi. ( bkz Hocaya Başlamak Amin Alayı ve Diğer Törenler )

Ahmer Rasim’in Falaka adlı eserinde de teferruatlı olarak anlattığı âmin alayı şu şekilde yapılırdı. Âmin alayı töreni öncesinde birçok hazırlık yapılırdı. Okula başlayacak, çocuk hamama götürülür, güzel kıyafetlerle süslenir, çantasına elifbası konulur, “satırları okurken takip etmesine yarayacak kemikten veya değerli metallerden mamül “hilal”i, cüzünü koyacağı işlemeli “cüz kesesi”, dersi tedris ederken cüzünü üzerine koyacağı  “rahlesi” ve hocasının önünde diz çöküp oturacağı kadifeden “minder”i hazırlanırdı” [2]

Çocuğun ailesi çocuğu okula hazırlayıp bir gün önceden mekteb hocasına haberi iletir, hoca da mektepteki çocukları sıraya dizer, çocuk alayının önündekiler ilâhiler okur, arkasındakiler ise âmin!” diye bağırarak çocuğun evine gelirlerdi.

Okuldaki eski öğrenciler de âmin alayı olacağı gün derse girmez, törene hazırlanırdı.  “Tören günü hoca efendi,  “kalfa” denilen yardımcısı ve mektebin “bevvab” denilen müstahdemi ve tüm çocuklar okuldan yürüyerek okula başlayacak çocukların evlerine gelirlerdi.”  [3] Okula gidecek olan çocuk süslü bir arabaya veya bir midilli atına bindirilir kafile ilahiler söyleyerek mektebe doğru yürümeye başlardı.  “Kafilenin önünde iki kişi atlastan yastık üzerinde cüz kesesi ile elifbâyı, arkasındaki, çocuğun mektepte oturacağı minderle okurken üzerine cüzünü koyacağı rahleyi taşır; onun arkasında çocuğun oturduğu araba veya midilli, sonra ikişerli sıra halinde mektebin hocası, ilâhiciler ve âminciler yürürlerdi”[4]

Çocuklar üçerli dörderli sıralar halinde hep birlikte “bed-i besmele” denilen duayı okurlardı. Bu dua şu şekildeydi.  

“Yâ ilâhî başlayalım ism-i bismillâh ile

Bu duâya el açalım ism-i bismillâh ile – “âmin!”

Sen kabûl eyle duâmız besmele hürmetine

İlmini eyle müyesser yâ ilâhe’l-âlemîn” – “âmin”

Çocuklar bu duanın her beyitinden sonra hocalarının işareti ile “âmin” diye bağırırdı.   Okula başlayan çocuk “ hocasından ilk dersini aldıktan sonra onun ve davetlilerin ellerini öper, talebelerden birisi “aşr-ı şerif” okur ve hocanın yaptığı dua ile “ tören sona ererdi.

Çocukların bu şekilde gezinip çocuğun evine gidip mektebe geri dönmesi askeri alaylara benzetilmiş,  “âmin” diye bağrıştıkları içinde bu merasime “âmin alayı”  denmişti. Bu törene “bed’-i besmele cemiyeti” de [5]denmişti.

Bu gelenek  şiirimizde de kullanılmıştır.

Birkiti şev k şevk âmine çıktı eşk tıflanı
Aman’ul amandır her birinin  ah u efganı  [6] Şeyh Galip

Gözyaşı oğlanları  âmin alayına çıktılar. Her biri  ah ile aman ile feryat ettiler.

 Yine pir –i felek etfâl-i reyâhini yığıp
Feyz ta’alim ile  bustânı  debistân eyler       Fuzuli

Fuzuli’nin bu beytinden anlaşıldığına göre eski devrilerde açık alanlarda da çocuklara ders verilmekteymiş.

Önünde deyip besmele hâmemiz
O gün başladı hâceye nâmemiz.       İzzet Molla[7]


[1] Neslihan Koç Keskin, "I. Abdülhamid'in Şehzadelerinin Bed'-i Besmele Törenini Anlatan Enderûnlu Fâzıl'ın Sûrnâme-i Şehriyâr'ı Üzerine" Türkiyat Araştırmaları Dergisi, S.27, s.149.

[2] Habip Yazıcı, Osmanlı Döneminden Bir Âdet: Bed’i Besmele ve Âmin Alayı

[3] Habip Yazıcı, Osmanlı Döneminden Bir Âdet: Bed’i Besmele ve Âmin Alayı

[4] MUSTAFA ÖCAL, https://islamansiklopedisi.org.tr/amin-alayi

[5] MUSTAFA ÖCAL, https://islamansiklopedisi.org.tr/amin-alayi

[6] A. Talat Onay, Eski Türk Edebiyatında Mazmunlar, MEB Yayınları, İst. 1996, shf 101

[7] /post/hocaya-baslamak-amin-alayi-ve-diger-torenler/89111