Arpalık Nedir Osmanlıda Emekli İkramiyesi

Osmanlılarda devlet memurlarına hizmette bulundukları sürece maaşlarına ilâveten, görevden ayrıldıktan sonra ise bir nevi emekli maaşı olarak tahsis edilen gelir için kullanılan terimdir. İlk önceleri  seyfiye ricâline tahsis edilmiş daha sonra da yaygınlaşmış, sadece at beslemek durumunda olanlara has bir ek gelir olmaktan çıkarak Yeniçeri Ağası, bölük ağası gibi askeri  yöneticilere,  şeyhülislam ve kazaskerlere  vezirlere, ümeraya  görevinden ayırdıktan sonra verilen veya emekli  edilen  memurlara ödenen maaş veya ek ödenek haline dönüşmüştü. [1]

Arpalığın azami miktarı, ilim adamlarına senede 70 bin akçe, yeniçeri ağasına 58 bin akçe, saray erkânına 20 bin akçe olarak tespit edilmişti. Arpalık, bervech-i arpalık dirlik veya bervech-i arpalık ulûfe yoluyla ödenirdi. Bervech-i arpalık dirlik, belirli bir kaza veya sancağın yıllık gelirinin bir kısmının tahsis edilmesi; Bervech-i arpalık ulûfe ise hazineden belli bir yevmiye verilmesi demekti. [2]

Bu usul 18. yüzyılda kaldırılmış,  yalnızca ilmiye sınıfında devam edilmiş,  Tanzimat’tan sonra da  tamamen kaldırılmıştı.

Arpalık  ilmiye, ulema  sınıfından kabul edilen şair, yazar ve ilim adamlarına [3] verildiği için divan şiirinde de sık sık karşımıza çıkan  bir unsur olmuştur.

Kocalıktan silinip arpalığa naçarın
Kaldı ıstılab- riyazette ne arpa ne saman    ( Sabit) [4]

Yoğ iken hanede hâr ile  ester
Rahş- ı endişe arpalık ister         ( Sabit)

Hanede eşek ve  hayvan bile yokken, gönlün  endişeli atı arpalık bulmak  ister.

Arpayı hod tefahhus eyleme  kim
Arpalık hasılı yetişmez ona     ( Osmanzade Taib)

 KAYNAKÇA

[1] Cahit Baltacı, Arpalık,  TDV İA, cilt: 03; sayfa: 393

[2] Arpalık (İbn-ül-Emîn, T.T.E.M, sene-16); s. 276

[3] Osmanlı Devleti İlmiye Teşkilâtı; s. 18

[4] A. Talat Onay, Eski Edebiyatta Mazmunlar, MEB , 1996 , SHF 105