Ayak Naibi

Ayak Naibi’nin sözlük anlamı:  kelime olarak vekil anlamına gelmektedir. Davaları gerektiğinde yerinde görmek üzere kadı adına görev ases, zabıta  veya inzibat yetkilerine sahip memurdur. Ayak Nâibleri,” kadılar tarafından belirli bir süre veya belirli bir iş için tayin edilen yardımcılardır. Belli bir süre için nâib tayin edilenler ise kadının görevi başında olmadığı zamanlarda ona vekâleten görev yaparlar.”

“Nâibin bir veya birkaç olması kadının tayin edildiği kazanın büyük veya küçük olmasına ve kaza işlerinin geniş olup olmamasına bağlı idi. Bundan dolayı; kaza, sancak ve eyalet kadılarının nâib sayıları değişkenlik arz ediyordu. Nâibler görevlerinin mahiyetlerine göre kaza nâibleri, kadı nâibleri,  kaza nâibleri, kadı nâibleri,mevâli nâibleri, bâb nâibleri, bâb_nâibleri , ayak nâibleri ve arpalık nâibleri gibi”

Bu kişi kadı tarafından görevlendirilen çarşı ve Pazar esnafını dolaşarak, malların kalitesini ve fiyatlarını denetleyen, hem kadı vekili hem de  bir çeşit zabitandır. Bu memur esnafı kadı adına, kadı'nın vekili veya mümasilli olarak  denetler. Bu bakımdan ayak naibi doğal olarak divan şiirimizde karşımıza çıkan mevzulardan birisi olmaktadır.

"Nâ-ip dimek ipsüz dimekdür, ammâ 
"Bizüm Nâib ipsüzlerün iblisi"               Şair Eşref

Cam – mey-i nâb-ı şikest eyledi
Meclisimiz  basdı ayak naibi           Ahizade Hilmi

Sürçenin mesti diyü  ayak basmak ister
Görmedim ben bu ayak naibi kadar şirir     Sabit

Mest ve ayak basmak ayak naibi ile birlikte hem tenasüp  tevriye ve iham  oluşturur. Mest , ayak basmak  ve ayak naibi sözcükleri   ikişer  anlama gelecek şekilde düşünülmüştür. Mest hem ayak giysisi hem de sarhoş,  ayak basamak ayağa giymek ve içeri girmek, yak naibi ise hem  mest giyen hem de sarhoşu yakalayan, hem ayağını falakaya aldıran,  kadehi elinden alan, küfeye konmak için ayağından tutulan gibi çok çeşitli anlamlardadır.  

Derinde etmeğe ahkâm ı şer-i kaza
Gönül gaza-i muhabbetle bâb naibidir.  Zivar Paşa

Senin kapında aşk şeriatının mahkemesini yapmak için gönül, kapında kapı naibidir.