Bileşik Ad  - bileşik isim,

Kelime türü:  Dil bilgisinde bir terim

FARKLI EŞANLAMLI TERİMLERİ:    birleşik isim,  mürekkep isim

TANIM:

“ Birleşik kelime biçiminde belirli kurallar içinde kalıplaşmış ad, birleşik isim.”

 “ Birleşik sözcük biçiminde kurulmuş ad “

Birden çok sözcüğün birleşmesiyle oluşmuş ad: 

 Birden fazla kelimenin bir varlığı veya kavramı karşılayacak şekilde kalıplaşarak oluşturdukları, yeni isimlere denir.

Aslanağzı,   dönmedolap,  ebemgümeci, bilgisayar,  buz dolabı , başşehir, kaptıkaçtı, gecekondu, , duvar saati, fındık faresi, yer elması, Gecekondu, kaptıkaçtı. Sulucahöyük, Sakaltutan geçidi, Çanakkale,Karacaoğlan, hanımeli

Örneklerde de görüldüğü gibi, birleşik ismi oluşturan kelimeler arasına herhangi bir ek giremez. Birleşik kelimeyi oluşturan kelimeler arasına bir ek girerse bu kelime grubu birleşik isim olmaktan çıkarak, belirtili, belirtisiz veya zincirleme isim tamlaması veya başka bir kelime grubu haline dönüşür.

Bu isimler anlamca kalıplaşarak tek bir kelime olarak kabul edilir ve tek bir anlamı karşılayan tekbir kelime haline gelmiş olurlar.

Birleşik  İsimler  Üç  Şekilde oluşur

 

a. Anlam kayması yoluyla

Birleşik ismi oluşturan kelimeler birleşik kelime meydana getirirlerken kendi anlamlarını kaybederler. Bu anlam kaymaları kelimenin her ikisinde veya sadece birisinde meydana gelebilir

Hanımeli, aslanağzı, katırtırnağı, devetabanı, suçiçeği, demirbaş, denizaltı, kuşpalazı... Örneklerindeki her iki kelime de anlamlarını kaybetmiş başka bir varlığın veya kavramın ismi olmuşlardır.

Adamotu, yayınbalığı, incehastalık... Akçaağaç, akçakavak, akciğer, karabiber, alageyik...

Başbakan, başyazar, başhekim... ?

Örneklerinde sadece birisi anlamını kaybetmiştir.

Karatavuk, yerelması, karafatma... Örneklerinde ikinci kelimeler anlamını yitirmiştir.

 

b. Ses kaynaşması yoluyla

Cumartesi,  pazartesi, kahvaltı, çörotu,  Karaçcoğlan, öyle ( o ile ) böyle ( bu ile )  peki ( pek iyi) ...

c. Kelime  türü  kayması yoluyla

Birleşik kelimeleri oluşturan kelimelerden birisi veya ikisi de fiil iken isim olabilir.  

Kaptıkaçtı, külbastı, mirasyedi, dedikodu, hünkârbeğendi, albastı, gecekondu...

Örtbas, sıkboğaz, alaşağı, ateşkes, kapkaççı, çalçene...

Birleşik isimler ayrı yazılanlar ve bitişik yazılanlar olmak üzere ikiye ayrılır.

Birleşik kelimelerin ayrı veya bitişik yazılmalarının gerekçelerini birleşik kelimeyi oluşturan kelimelerin uğradıkları  anlam kaybına uğrayıp uğramamaları , sesli veya sessiz türeme veya düşmeleri gibi ses olayları na uğrayıp uğramamaları etkili olmaktadır.