BÜYÜK ÜNLÜ UYUMU

 

Fransızca:  HARMONİE VOCALİQUE

İNGİLİZCE:   palatal harmony

Almanca:     palatalharmonie

Osmanlıca:   BÜYÜK AHENK KAİDESİ

Kelime türü:  Dil bilgisinde bir terim

FARKLI EŞANLAMLI TERİMLERİ:   büyük ünlü kuralı, dil benzeşmesi kuralı, dil uyumu kanunu,  büyük ses uyumu, ince- kalın vokal uyumu,  büyük ahenk kanunu, büyük vokal ahengi,  büyük sesli uyumu

 

TANIM:

Türkçede bir sözcüğün ilk hecesinde kalın bir ünlü varsa, sonraki hecelerde bulunan tüm ünlülerin de kalın; ilk hecede ince bir sesli- ünlü- varsa sonraki gelen tüm hecelerdeki seslilerin de ince olarak gelmesi kuralıdır.

Bir kelimenin ilk hecesinde kalın bir ünlü (a, ı, o, u)  varsa sonradan gelecek hecelerin de sesleri kalın sesli olur; eğer ilk hecede, ince bir ünlü (e, i, ö, ü)  varsa o kelimenin sonraki heceleri de ince sesli olur veya ince sesliye dönüşmek zorunda kalır.

Adam-  lık-lar-ı-n-a

Kereste- lik-ler-i-n-e

Çiçek- likllerine

Doyumluklarına

Domurcuklarına

Türkçe kökenli bütün kelimeler b u uyuma uyar. Büyük ünlü uyumuna aykırı ama köken olarak Türkçe olan kelimler de vardır. Fakat bu kelimeler sonra da büyük ünlü uyumuna uymaz hale gelmişlerdir. anne, = ana

dahi, = da kı

elma,  = alma

hangi, = kangı

hani,  kangı

inanmak,

kardeş, karın daş

 şişman vb.

Başka dilden alıntı kelimeler de büyük ünlü uyumu aranmaz:  selam, şair, kamil, pişman,  pehlivan,  mesai,  merasim, tiyatro, viraj, ziyaret vb.

Bitişik yazılan birleşik kelimelerde büyük ünlü uyumu aranmaz:   Çünkü iki ayrı kelime bitişmiştir. Külbastı, açıkgöz, bilgisayar, çekyat, kasetçalar, hanımeli,

Ki- daş, -gil, -ken, -leyin, -mtırak, -yor ekleri büyük ünlü uyumuna uymaz:  , akşamki, sabahki, meslekdaş, akşam-leyin, bakla-­gil-ler, çalışır-ken, ekşi-mtırak, yürü-yor vb.

Büyük ünlü uyumuna girmeyen kelimelere gelen ekler, son hecenin son ünlüsüne bakarak ünlü uyumuna girer.   Kaide-ye,  mesai- sine, anne-sine, kardeş-lik, meslektaş-ımız, şişman-lık vb.

Bazı alıntı kelimelerde ekler bu uyuma girmez: idrak-i, meçhul-e, mentol-de, sembol-ler vb.

Son ünlüleri kalın sıradan olmasına karşın son sesleri ince söylenen bazı alıntı kelimeler ince ünlülü ekler alır: alkol / alkolü, hakikat / hakikati, helal / helalimiz, idrak / idrakimiz, kabul / kabulü, kontrol / kontrolü, protokol / protokole, saat / saate, sadakat / sa­dakati, santral / santraller vb.

 

TERİMİN TÜRK LEHÇELERİNDEKİ KARŞLIKLARI

Azerbaycan Türkçesi: galmlıg incälik ahängi; Türkmen Türkçesi: çekimlilerin iinçelik-yogıınlık taaydan saazlaşıgı ~palatal singarmonizm; Gagauz Türkçesi: vokal uyumu ~ vokal garmoniyası ~singarmonizma; Özbek Türkçesi: tanlay garmoniyasi ~ unlilarniň qattiq-yum´şóqligiga korauyğunlaşuvi; Uygur Türkçesi: (B.Uyg.) sozuq tavuşlarnin ahaňdaliq qanuniyiti ~(D.Uyg.) sozuq tavuşlarnin til orni cähättin maslişişi; Tatar Türkçesi: suzıqlargarmoniyäse ~ aňqawlaşu garmoniyäse ~ qalınlıq-neçkälektä yaraşu; Başkurt Türkçesi: anqaw garmoniyahı; Kmk: sozuklanı kalınlıkda-inçelikde gelişiwü; Krç.-Malk.: singarmonizm; Nogay Türkçesi: tanlay garmoniyası ~ tanlay kelîslîk; Kazak Türkçesi: dawıstılardıň juwan jinişke türde ündesüwi; Kırgız Türkçesi: cumşaktık-kalıňdık boyunçaündüülördün garmoniyası; Alt:: ündülerdin katu-t'ımjak garmoniyası; Hakas Türkçesi: ünnîglernîň hatıg paza nımzah garmoniyazı (tööylezî); Tuva Türkçesi: t'aalayayannajılgazı; Şor Türkçesi: *ünnerdiň kadıg-çımçak garmoniyazı; Rusça: garmoniyaglasrah po priznaku ryada[1]

 

[1] BSTS / Türk Dünyası Gramer Terimleri Kılavuzu 1997