Çelebizade İsmail Asım Efendi  ( d.-1685 ?- ö. 1760 )

Şeyhülsilam şair, vak’anüvis, fıkıh âlimidir.

1685 senesinde İstanbul’da doğdu. II. Mustafa zamanı reisülküttaplarından babası Mehmed Efendi’nin nedeni ile  Küçük Çelebizade olarak tanınır. Asıl ismi   İsmail  Efendi’dir. Şiirlerinde “Âsım” mahlasını kullandığı için  daha çok Asım adı ile anılmış, Çelebizade  sıfatını tercih etmiştir. [1]

Kesin olmamakla birlikte İstanbul’da ve 1685 yılında doğmuştur. [2]   Eğitimini  iyi bir düzeyde yapmış, İstanbul’daki medreselerde  gördüğü dersler sonrasında henüz 12 yaşında iken Şeyhülislâm Seyyid Feyzullah Efendi’den (ö. 1703) icazet aldıysa da, tedris hayatına ancak 1120 (1708) yılında Ebezâde Abdullah Efendi’nin şeyhülislâmlığı zamanında başlayabilmiştir. [3]  Mülazım olduktan sonra  devrin ünlü şair, musikişinas ve hattatı Abdülbâki Ârif Efendi’nin meclislerine devam ederek inşâ kabiliyetini geliştirmiştir. Hat sanatında kırık ta‘lik denilen türde kendisine has bir  üslup ortaya koydu. Defter Emîni Mustafa Efendi’nin de himaye ve ihsanlar görmüştür.

Müderris olan  İsmail Asım Efendi ilk önce   Kenan Paşa Medresesi’ne tayin edildi 1713), Daha sonra sırası ile  Dizdariye, 1718’de Demirkapı’daki Ahmed Paşa Medresesi’ne, kısa süre sonra da Mûsıla-i Sahn derecesindeki Ârifiye Medresesi müderrisliğine getirilir [4]

Nevşehirli Damat İbrahim Paşa'nın teşkil etmiş olduğu ilim heyetine alınmış   ve 1723’te Reşid Mehmed Efendinin yerine vak’anüvis olarak  tayin edilmiştir.  Müderrislik   derecesi  de yükseltilerek Molla Gürani Medresine müderris oldu ve kendisine  Taşköprü kazası arpalığı tevcih edilir. Çelebizâde Âsım Efendi, yapılan resmî veya özel toplantılara, düğün şenliklerine, Çırağan eğlencelerine ve helva sohbetlerine katılmaya da başlar. Hekimbaşı Kazasker Ömer Efendi’nin kızı ile de evlenir.

Mevlevi tarikatına  girer ve  Edirne Mevlevi şeyhi Enis Receb Dede ‘den el aldı.  1729’da müderrislik derecesinin en yükseği olan Süleymaniye Medresesine tayin edilir. Sultan I. Mahmut’un cülûsundan  sonra vak‘anüvislikten alınır. (1143/1731).

1732 senesinde Kudüs payesiyle Yenişehir-i Fener kadılığına tayin olur. Bursa ve Medine kadılıklarında bulundu. 1748 (H. 1161)de İstanbul kadılığına yükseltilmiştir. 1757’de Anadolu Kazaskerliğine bir müddet sonra da, Rumeli Kazaskerliğine getirilir. 1759 senesinde yetmiş dördüncü Osmanlı şeyhülislamı oldu.[5] O yıllarda ise  Şair Koça Râgıb Paşa  Sadrazamlık görevinde iken
1760 (H. 1173) senesinde İstanbul’da vefat etmiştir.   Molla Gürani Mahallesindeki medresenin bahçesine defnedilir. [6]

İsmail Âsım Efendi kayınpederinin yaptırdığı medreseyi mektep, çeşme ve kütüphane ilâvesiyle genişletmiştir. Kütüphanesine binlerce kitap koymuştur. Bu kitaplar daha sonra Kütübhâne-i Umûmî adıyla Beyazıt Devlet Kütüphanesi’ne nakledilmiştir.

Çelebizade İsmail  Asım Efendi  devrinin önemli şairlerindendir.  Devrin tezkirecileri ve kaynakları   ondan saygı ile söz ederek  “her fende mahir, ârif, âlim, zeki, efendi, elsine-i selâsede şâir ve nâzım biri “ olarak nitelemişlerdir.  Dini bilimlerin yanı sıra devrinin en önemli hatta şair ve tarihçilerinden birisi olmuştur.   Devrin kaynakları ondan “ ilim, sanat ve ahlak bakımlarından üstün özelliklere sahip ve musikîye meraklı” bir kişi olarak söz etmişlerdir.  “Âsım Efendi’nin, kendisine halef ve rakip olabilecek kişilere dahi iyiliklerde bulunması, iyi huylu ve hayırsever biri olduğuna delalet eder”[7]  Şiir, hat ve musiki  alanlarından devrinin söz sahibi sanatçılarından birisi olmuştur.

Her üç dilde de şiirler yazmıştır. Arapça Farsça ve Türkçe yazdığı birçok  güzel şiir bulunmaktadır. 

 Şiirlerinde Nabi ve Nedim’in etkileri gözükür.  Nabi’nin hikemi tarzına daha yakın didaktik ve fikir öne çıkaran şiirler yazmıştır.  Şiirlerinde daha çok nasihat nitelikli  ahlaki  konulara değinen bir eda vardır. Azeri Edebiyatına meyleden şiirlerinde  Murtaza Kulu Han gibi Azeri şairlerinin şiirlerine nazireler yazmıştır.  Şiirlerinde devrin şairlerinden farklı bir çizgidedir. Şiirlerinde imge, mazmun ve histen ziyade fikir hâkimdir.

Eserleri: 

Çelebizade Asım Tarihi: Tarih-i Raşid ve Zeyli : Raşid Tarihi’nin zeyli olup 1722-1733 seneleri arasındaki Osmanlı tarihi ile ilgili olayları anlatır. 

Tarihi Raşid ilk resmi vakanüvis Naima Mustafa Efendinin  yazdığı   1660  1722 yıllarını  anlatan tarihinin devamı niteliğindedir.  Çelebi zade zeyli, Naiam tarihiyle birlikte 1729 yılına kadar devam eden  dönemi anlatır.  Bu eser  Naima Tarihi gibi ilk Türk matbaasında 1153 yılında üç cilt 1282 yılında da beş cilt halinde yayımlanmıştır.  Taş baskısı olarak yayımlanmıştır.    “ Resmi tarihçi vakanüvis olması hasebiyle ve özellikle de dönemi olaylarını kaleme alması sebebiyle bazı olayların yorumunda çekingen davranan Raşid Mehmed Efendinin eserini şüphesiz objektif bir kaynak olarak görmek doğru olmaz. Tarihi Raşid namei hümayun tayintevcih azil ve kral mektupları ile bazı sefaretnameler gibi resmi ve yarı resmi belgeleri ihtiva etmesinin yanında içinde bulunduğu bazı hadiseleri gözlemlerine bazılarını da şifahi kaynaklara dayanarak vermesi bakımından değer kazanır.” [8]Bu eseri Abdülkadir Özcan, Yunus Uğur, Baki Çakır ve Ahmet Zekiizgöer  tarafından  hazırlanmış ve günümüz harfleri ile de  yayınlanmıştır.

Divan: Arapça Farsça ve  Türkçe şiirlerinin toplandığı kitabıdır. .  Divanının bir nüshası Süleymaniye kütüphanesinde Esad Efendi kitapları arasındadır.  1851’de İstanbul’da basılmıştır

Hitay Seyahatnamesi:  Hoca Gıyaseddin Nakkaş’ın “ Acaibül  Letaif” adlı eserinden yapılan Tercümedir. Bu eseri  Nevşehirli Damad İbrahim Paşa adına Türkçeye çevirmiştir. Bu eser Ali Emiri tarafından 1915 yılında basılmıştır. [9]

 Münşeat: Yazdığı mektuplarıdır. 

Tarih-i Nevadir-i Çin-i Maçin Tercümesi. 

KAYNAKÇA 

• [1] Çelebizâde”, İslâm Ansiklopedisi (İA), III, 371.
• [2] Prof Dr. Abdülkadir Özcan, , Tarih-i Raşid ve Zeyli, lasik Yayınlar / Tarih / İslam Tarihi Dizisi
• [3] Prof Dr. Abdülkadir Özcan, , Tarih-i Raşid ve Zeyli, lasik Yayınlar / Tarih / İslam Tarihi Dizisi
• [4] Prof Dr. Abdülkadir Özcan, , Tarih-i Raşid ve Zeyli, lasik Yayınlar / Tarih / İslam Tarihi Dizisi
• [5] https://rehber.ihya.org/yenirehber/celebizade-ismail-asim-efendi.html
• [6] https://rehber.ihya.org/yenirehber/celebizade-ismail-asim-efendi.html
• [7] Prof Dr. Abdülkadir Özcan, , Tarih-i Raşid ve Zeyli, lasik Yayınlar / Tarih / İslam Tarihi Dizisi
• [8] Prof Dr. Abdülkadir Özcan ,https://www.idefix.com/kitap/tarih-i-rasid-ve-zeyli-celebizade-ismail-asim-efendi/tanim.asp?sid=YFA461T1ZR6RE8IP6V3K
• [9] Dr Aslan Tekin Edebiyatımızda İismler, Ank. 2005, shf 69