Dimağ Nedir

 

Osmanlıca yazılışı dimağ :  دماغ

Arapça yazılışı dimâğ :  دِمَاغْ

Dimağ, Arapça kökenli bir sözcüktür.

TDK  ve diğer sözlüklerde “beyin, bilinç ve zihin “, şuur, akıl, beyne ait, beyinle ilgili “[1] manasına gelir. 

 Bu nedenle dimağ sözcüğü zihin ve beyin ile eş anlamlıdır. Dimağ sözcüğü bu anlamlarının yanısıra: Muhakeme, usa vurma, akıl, anlayış manalarında da kullanılmıştır.

Demağ sözcüğü ise gurur ve kibir anlamına gelmektedir. Dimağ sözcüğünün  gerçek anlamı ile şiirimizde  sık sık kullanılması elbette yadırganacak bir durum olmazken dimağ sözcüğünün Farsça demağ sözcüğü ile birlikte tevriyeli ve kinayeli olarak kullanılması, Türkçede ağzın içi anlamına gelen  damak ve  damak sözcüğünün Farsça’da demağ şeklinde yazılıyor olması divan şairlerimizin dimağ, ve demağ sözcükleri  ile çeşitli anlam oyunları yapmalarına vesile olmuştur. 

Demağ etmezsin amma  bir dimağ olmaktasın sofi
Duhan nuş itmedikçe  mâ – hasal tahsil- dimağ olmaz        İzzet Molla[2]

Birinci beyitte demağ etmek: keyif çatma, bi dimağ,  ise beyinsiz anlamındadır.  Ey Sofi keyif çatmıyorsun amma  gittikçe beyinsizleşiyorsun. Tütün içmedikçe dimağ mahsulünü toplamak mümkün olmaz.

Mestaneyi mahmur ederek  reşk-i neşatım
Olur mu mey-i la’liyle tahsil –i dimağım          Enis Dede

Benim neşemi kıskanan sarhoşun keyfi kaçar. O kırmızı şarapla neşesine kavuşursa benim keyfim yerine gelir mi ?

Aceb mi  kesb-i dimağ etse  badeden rindan
Ki erdi neşr-i şemmi-i buhara fasl- ı cedid       Naili

Rindaneler şarap içmekle keyif ve neşeye kavuşsalar çok mu?  Çünkü nevruz bahar kokuları yaymak için geldi.

Hatır Neşati’ye  o kadar bî -dimağ kim
Yok istimâa tab-ı ney-i nale olsa da        Neşati

Dimagı âlemün pürdür Muhibbî yine bûy ile
Meger benzer ki zülfine sabâdan şâne olmuşdur [3]

(Ey) Muhibbî! âlemin dimağı yine koku ile dolmuştur; öyle sanıyorum ki, yine sabah rüzgârından saçına tarak olmuştur."

KAYNAKÇA

[1] http://www.lugatim.com/s/dima%C4%9F

[2] A.Talat Onay, Edebiyatımızda Mazmunlar, MEB shf, 189

[3] Doç. Dr. M. Nejat Sefercioğlu, DÎVAN ŞİİRİNDE TARAK VE AYNA, https://turkoloji.cu.edu.tr/ESKI%20TURK%20%20EDEBIYATI/nejat