Dolmuş Sandal Şiirde Kayık Safa'sı

Dolmuş Sandal ve Şiirimizde Kayık Safası 

A.Talat Onay’ın verdiği bilgilere göre dolmuş tabiirnin eski İstanbul’da  dolmuş sandallar için kullanıldığını anlıyoruz. “ Sandallar tamamen müşteri dolmadan kalkmaz, mütemadiyen dolmuşa diye bağırırlardı. Bu ise daha sandal dolmadı müşteriye ihtiyaç var anlamındaydı. Boğaziçine vapur işlemediği devirlerde Sirkeci’den kalkan sandal Beykoz’a iki saatte varacağı için   erbab-ı sefadan olan yolcular, her tütlü işret levazımı ile çıkar; demlenerek, okuyup eğlenerek giderlermiş ” [1]

Eski şiirlerden anlaşııldığına göre Sirkeci’den Beykoz’a, beykozdan Üsküdar ve Sirkeci’ye, Eminönü Üsküdar ve Kadıköy aralarında  dolmuş sandalların işlediği , dolmuş sandallarla gidilip gelindiği anlaşılır.  Üsküdar dolmuşları ile ilgili konular Bekri Mustafa’ fıkralarına dahi konu olmuştur.  Dolmuş sandal ve safası yakın dönemelere kadar devam etmiştir.

Hani o Mualla’yı sandala atıp
Ruhunda hicranını söyletme hikayesi     O. Veli

Nedim’in şiirlerinde Baki’nin  gazellerinde Enderunlu Vasıf ve diğer şairlerin şiirlerinde saadabatta , haliç ve boğaziçinde yapılan sandal sefaları hakkında çok sayıda beyit ve şiir bulmak mümkündür. Sandal gezisi için sandala   yolcu doldurmaya dolmuş denmesi dahi şiirlerimizde sık sık geçmiştir.

Kenar-ı ayş u safaya  geçilse dolmuş ile
Pür olsa yine mey i hoş- güvar zevrakta     Baki

Yine zevrak denilen kadeh tatlı şarapla dolsa ( şarap çok olsa sandal yaranla dolsa) , bu dolu kadehle  sandalın ayş u sefa köşesinden geçsek

Üsküdar dolmuşu unvan – kadem perverin
Senelerden beri hıfz etmiş olan tekneleri         Tahir Olgun

İşte bir çifte kayık iskelede âmade
Gidelim serv-i revanım yürü Sadabade      Nedim.

Divan şairlerinin  dolu kadeh anlamına gelen  dolu sözcüğü ile   hem kayık hem de kadeh anlamına gelen  zevrak kelimeleri üzerinde tevriyeler yaptıklarına sık sık şahit oluruz.  Dolu ve zevrak  Dolu kadeh dolu kayık  anlamlarına gelebilecek şekilde  sık sık kullanılmıştır.

Yine zevrak –ı derunum kırılıp kenare düştü
Dayanır mı şişedir bu reh-i seng-i sare düştü   Şeyh Galip

Dolmuş  sandal çoğu şiirlerde anlamın içinde gizlidir. Gamzedeler ve yarenler bu sandala binerek bahre – denize -  açılmaktadırlar.  Genel olarak gönül bir kayığa , gam denize, aşk da rüzgâra  benzetilir.

Gamın gönlün, ve aşkın  kayığı  bazan gam çekenlerin bindiği bir dolmuş sandaldır. Sandal ve deniz  şarabı  da çağrıştırır. Aşığı gam denizinden kurtaracak olan şey  sahile  yani sevgiliye kavuşmadır.

Bir bahr-ı gamda urmadayız dest ü pây kim
Keştîsi yok kenâresi yok nâhudâsı yok                Nâbî (beyit)

Bahr-ı gamda zevrak-ı câm-ı şarâbı can umar
Derde düşse âşinâdan aşinâ dermân umar        Nev'î (G.96.1)

Divan şiirinde sandalla gezinmek  hülyası oldukça sık karşımıza çıkar,

Bahr-i cûdunda atâ zevrakını yelken urup
Bâd-ı lûtfunla bu gün gezdirir uş anı kerem     Ahmet Paşa (K.27.19)

Tâk-ı gerdûnuna vâlâ-yı şafak-puşide
Zevrak-ı haşmetine atlas-ı gerdun yelken    Nedîm (K.2.27)

Havzın safâsını edemem hiç sana beyân
Düşdük bugün o şûh ile zevrakda yan-be-yan     Nedîm (K.24.17)

Binersen zevrâka deryâda cûş etsin dür ü gevher
Süvâr olursan esbe deşt ü sahrâ lâlezâr olsun          Nedîm (K.37.5)

Sâkıyâ zevrakı sür bâd-ı bahâr esdi yine
Sebzezâr oldı yem-i ahdar u lenger sünbül       Bâkî (K.24.14)