Halk Şiirinde Durak Sistemi Durak Nedir

 

Milli ölçümüz olan parmak hesabı veya hece ölçüsü denilen Halk Şiiri ölçü sisteminde eşit hece sayılarından oluşan aruz şiirindeki cüzlerin karşılığı sayılabilecek dize bölümleridir.

 

Durak ahengi de sağlayan yarım ses durularak okunan  şiirin tüm dizelerinde yaygın olarak bulunan dize bölümleri olarak da tarif edilebilir. Heceli şiirlerde   dizlerdeki sayı denkliğinden başka, dörtlükleri oluşturan dizlerde  durak denkliği de aranır. “Durak”, hece ölçüsüne uyum sağlayan  ses kesimi cüzleridir.

 

Hece ölçüsüyle yazılmış bir şiirde dizelerin tümü ilk dizede oluşan hece sayısına uygundur. Yani Halk şiirinde dizelerin tümü aynı hece sayısında olur. Tüm dizeler eşit  hece sayısına sahip olmasına rağmen bir şiirde birden fazla durak bulunabilir.  Yani 11’ li hece ölçüsü ile yazılmış bir şiirde 6+5 ve 4+4 + 3  duraklar bulunabilir.  İki farklı durakla yazılmış olan şiirlerin  farklı durakları genellikle  ilk üç dizeler ile  dörtlüklerin son dizelerinde görülür.   

 

Durak yerleri yarım nefeslik bir duraklama yeridir.  Durak, ahenk de sağlayan eşit hece sayılarında oluşan  ses kesimidir. Durak dizelerde ritim sağlayan  dizenin bir nefes payı bekleme ve vurgu bölümleridir. Durak  sisteminin  iyi uyarlanmadığı  şiirlerde ahengin bozulduğu hemen fark edilir.

Gafil yolcu / gafil yolcu      4+4
Ozan yok/  kırık yay ucu    3+4

İkinci dizedeki kırık sözcüğünün durağı bozması nedeni ile şiirde ahenk de bozulmaktadır. Duraklar bulunurken  kelime bölünmez. Duraklar sözcük sonlarına denk gelir.   Dizeleri arasında durak sistemi olmayan şiirler de vardır.

En sık görülen durak sistemleri 3+4, 4+4, 4+4+3, 6+5,  7+7,  4+3, 7 + 5  şeklindedir.

Güzellerin/  bahçesinde/ açılan

(4 + 4 + 3 = 11)

Lale midir/ sümbül müdür/ gül müdür

(4 + 4 + 3 = 11)

Rüzgârların elinde / kırık bir neyim

(7 + 5 = 12)

Örnekler

Yürü bire / yalan dünya          (4+4=8'li hece ölçüsü)
Sana konan / göçer bir gün    ( 4+4=8'li hece ölçüsü
İnsan bir / ekine misal                ( 3+5  = 8 duraklı )
Seni eken/ biçer bir gün           (4+4=8'li   (Karacaoğlan)

Giderim-/yolum yaya          
Cemâlin-/benzer aya
Eridim-/hayal oldum
Günleri-/saya saya                 3+4=7'li hece ölçüsü


Başka sanat bilmeyiz / karşımızda dururken     7+7=14'lü hece ölçüsü.
Söylenmemiş bir masal / gibi Anadolu'muz
Arkadaş, biz bu yolda/ türküler tuttururken
Sana uğurlar olsun / ayrılıyor yolumuz             ( Faruk Nafiz Çamlıbel)

Dere boyu/saz olur
Gül açılır/yaz olur
Ben yârime/gül demem
Gülün ömrü/az olur     4+3

Yine dolu/genç kızlarla/çeşmenin başı
Aradım da/bulamadım/nazlı yoldaşı         (4 + 4+ 5)