Elif ve Diğer Harflerle Yapılan Remzler Anlam Oyunları Benzetmeleri ve İlgileri

Divan şairinde bazı harfler çeşitli benzetme unsurları olarak da karşımıza çıkar, Örneğin Mim yok gibi küçük oluşu ve şekli ile sevgilinin ağzına benzetilir. Elif uzun ve ince oluşuyla sevgiliye benzetilir. Dal harfi  eğik oluşu ile yaşlı insanlara, dudağa vb benzetilir.  Lamelif sevgilin saçına işaret eden bir remzdir. Y ve elif harflerinden oluşan “ yâ  “ kelimesi ise  sevgilinin kaşına işaret eder.  sin harfi ise sevgilinin dişinin remzi , “ra” harfini ise kavisli ve eğri olması nedeni ile  kaşa  benzetilir. Lam harfi de aşığın boyuna benzetilir çünkü:  “Âşığın boyu sevgilinin eziyetleri sebebiyle bükülüp lâm’a döner.” [1]He harfi ise şekli nedeni ile göze benzetilen harflerdendir. Cim harfi de şekli nedeniyle sevgilin saçına benzetilen harflerden  bir olmaktadır.  Kimi şairler de  kaşı nûn, gözü sâd harfine benzetmişlerdir.

Harflerle yapılan anlam oyunları  Arap alfabesindeki harflerin şekil özellikleri ile dış dünyadaki nesneler   arasında şeklen  ve  harflerin geçtiği kelimelerin anlamıyla  ilişkiler  kurularak  oluşturulmuştur. Harf ve kelime oyunlarının harflerin sayı değerleri denilen Ebced  hesabıyla da ilgisi bulunmaktadır. ( bkz Ebced nedir ve Hesabı Nasıl Yapılır.)

Şairler  harflerle yaptıkları benzetmelerde çeşitli lugaz ve muamma oyunlarına da başvurmuşlardır.

Bunların yanı sıra harfler  ve kelimeler arasında da pek çok farklı türden alakalar da  kurulmuştur. Bu tip uygulamalara dari bazı  farklı örnekler verilmeye çalışılmıştır.

Elif bâdur revân itdügi ey serv-i çemen
Mekteb-i mihr ü vefâda bunca yıllar gözlerüm  Necâti

Elif  ve bâ harfleri yan yana geldiğinde su anlamına gelen âb ( kelimesini oluşturur ki bu da şairin gözyaşıdır:

İki elif iki nûnun bir sînin ma‘nisi olan
Sırr iline sultân olur ölmezden ön ölen bilür           (Ümmî Sinan, G.59/4)23

“Öğretmen bana çok ders talimi yaptırdı ama ‘ayın, şîn ve kâf harfleri hemen ezber(im)de kalmıştır.” diyen Sutûrî, ayın , şîn  ve kâf  harfleriyle ezberinde kalanın aşk  olduğunu anlatmıştır:[2]

Kâf u nûn üzre kurulmış bir binâdur kâ’inât
Bak ne ‘âlîdür nasıl hayret-fezâdur kâ’inât           (Ahmed Bâdî [ö. 1908], G.18/1)26 Emrî (ö. 1575),

Sevgilinin saçını sümbülden, yanağını gül bahçesinden üstün tutar. “Gül yanaklı sevgilinin lâm ve bâ harfi goncada yoktur.” denilerek lâm  ve bâ  harfiyle yazılan dudak anlamındaki leb kelimesi işaret edilmiş ve sevgilinin dudağının goncada bulunmadığı anlatılmıştır.

Hâsılı dört harf olan maksûda dili râm gör
Ol sebep bir hâ iki mîm dâla virdüm gönlümi             (Cesârî, Kal.55/5)

Çıksa aceb mi lâ dimek agızdan ol mehün
Yâr lâm zülf kadi elif olsa lâ çıkar                (Bâlî, G.49/3)

Dehânun mîm elif kaddün kaşun yâ lâm zülfündür
Nice âdem seni gördükde cânâ olmasun mâyil                      (Hikmetî, G.177/3   [3]

Çün elif kaddünle etdün kâmetüm ey serv lâm
Lâ deme billâhi lutf et lâma vasl olsun elif                                   Hayâlî,

Didüm benzer elifle “hâ “ya ol çeşm ile bînî
İşidüp âşık u zârun birisi didi âh ebrû                        Nev’î

Nihâl-i servdir kaddin kaşın nûn ol nihâl üzre
Misâl-i nokta-i nûn hâlin ol müşgin hilâl üzre           Fuzûli

Zîr-i külâhdan ham-ı zülf degül çıkan
Cîm-i cemâl gâh nihân geh be-dîd olur                       Neşâtî

Olma bir lokma içün ehl-i şikem cîm gibi
Meclis-i dehrde lebbeste geçin mîm gibi                    Nâbî[4]

 

 KAYNAKÇA

[1] Ömer SAVRAN, KLÂSİK TÜRK ŞİİRİNDE BEDENİN HARFLERE YANSIMASI, Turkish Studies Volume 4/2 Winter 2009

[2] Hasan KAYA, DİVAN ŞİİRİNDE HARF VE KELİME OYUNLARINA DAİR BİR TASNİF DENEMESİ, AYA/ Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi Cilt/Sayı: XLVIII

[3] Hasan KAYA, DİVAN ŞİİRİNDE HARF VE KELİME OYUNLARINA DAİR BİR TASNİF DENEMESİ, AYA/ Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi Cilt/Sayı: XLVIII

[4] Ömer SAVRAN, KLÂSİK TÜRK ŞİİRİNDE BEDENİN HARFLERE YANSIMASI, Turkish Studies Volume 4/2 Winter 2009