EMİR KİPİ

Fransızca:    imperatif

İNGİLİZCE:   imperative

Almanca:    imperativ, beheflesform

Kelime türü:   İsim –-  Dilbilimde bir terim

FARKLI EŞANLAMLI TERİMLERİ:     buyurum kipi

 

TANIMLAR

“Fiilin yapılmasını dileyen veya emreden isteme kipine denir. “[1]

“Tasarlanan, yapılması istenen işi emir veya dilek biçiminde ifade eden, zaman ve şahıs kavramının aynı ekle verildiği tasarlama kipi.”[2]

 Türkçede bu kip  daha çok 2. ve 3. şahıslarda kullanılır.  1. tekil ve çoğul kişiler için kullanılamaz. Çünkü bir kişinin kendi kendine emir vermesi mantıklı olmayacaktır. 1. Tekil  şahıslarda emir ve istek kipleri iç içe girmiştir; eki

2. tekil kişi için de ek kullanılmaz. Teklik 2. şahısta emir doğrudan fiil kök veya gövdesinin söylenmesiyle oluşturulur.  2. çoğul kişi için -in, -iniz, 3. tekil ve çoğul kişiler için -sin, -sinler ekleri kullanılır;

1. K.T.

2. K.T. bil  

3. K.T. bil ( bil-sin) -

1.K.Ç.

2. K.Ç. bilin (bil-in) , biliniz (bil-in-iz)

3. K.Ç. bilsinler (bil-sin-ler) 

Çokluk 2. şahıs için -In/-Un, -InIz/-UnUz, teklik 3. şahıs için -sIn/-sUn, çokluk 3. şahıs için -sInlAr/-sUnlAr ekleri kullanılır: gel-eyim, otur-alım; gel, gelin (geliniz); gelsin, gelsinler gibi.

 

Emir Kipi Olumlu:

İnsanlara çok yardım ediniz.

Gözlerinizi açın ve söyleyeceklerimi dikkatle dinleyin

Kâğıtları önünüze açın

 

Emir Kipi Olumsuz:

Sigara içmeyin

Derste iken dışarıya bakmayın

Ona söyleyin çok konuşmasın

 

Emir Kipi Soru:

 

Daha  da beklesin mi,  yoksa içeri girsin mi ?

Sana da kebap gelsin mi?

Bahçeyi de iyice temizlesinler  mi ?

 

TERİMİN TÜRK LEHÇELERİNDEKİ KARŞLIKLARI

Azerbaycan Türkçesi: ämr forması; Türkmen Türkçesi: iişligiň buyruk forması; Gagauz Türkçesi: izinnikçalımı; Özbek Türkçesi: buyruq mayii; Uygur Türkçesi: buyruq-täläp mäyli; Tatar Türkçesi: boyerunakloneniyese ~ boyenq figıl'; Başkurt Türkçesi: boyoroq höykäleşe; Kmk: buyruk bagış;Krç.-Malk.: buyrukçu turuş; Nogay Türkçesi: buyrık türkîmî; Kazak Türkçesi: buyrık ray; Kırgız Türkçesi: buyruk ıfigay; Alt:: t'akılta keber; Hakas Türkçesi: küsteglîg nakloneniye; Tuva Türkçesi: tu'jaalnakloneniyezi; Şor Türkçesi: glagoldıň köňnülüg formazı; Rusça: povelitelnoyenakloneniye[3]

 

[1] Prof. Dr. Vecihe Hatipoğlu, Dilbilgisi Terimleri Sözlüğü, AÜ. DTCF Yayınları, Ank. 1982

[2] BSTS / Gramer Terimleri Sözlüğü 2003

[3] BSTS / Türk Dünyası Gramer Terimleri Kılavuzu 1997