Geraylı ( Azerbaycan Halk Şiiri Türü )

Ger, sözcüğü Azerbaycan Türkçesinde nara atmak, kahramanlık türküleri söylemek manasını taşımaktadır.  

Geraylı, Azerbaycan halk şiirine mahsus koşma türlerine benzeyen koşmaların konularına benzer konularda söylenen bir nazım şeklidir.  Geraylı nazım biçimi  kafiye şeması ve ölçü sistemi bakımlarından daha ziyade Anadolu sahası halk şiiri  türlerinden olan semai nazım şekline benzer şekilde 8 heceli ölçülerde söylenmişlerdir. Buna rağmen 11 li hece ölçüsünde de söylenmiş geraylılar da görülmektedir. 

Geraylılar, Azerbaycan Dağıstan ve Karakalpak Trüklerinde yaygın olarak kullanılan akıcı ve oynak bir üslup ile söylenen bir nazım şeklidir.

Geraylı, Türkçenin konuşulduğu  yerlerde "sekizli" diye de adlandırılır. “Tarihte Türk boylarından birinin adı olan Geray kabilesinden geldiği anlaşılan geraylı, Azerbaycan âşık edebiyatında bir şiir şeklinin de adı olmuştur.” [1]Azerbaycan âşıklar bu nazım şekline  ‘geraylı çağırmak’, ‘geraylamak’, ‘geraylı okumak’  gibi adlar  da vermişlerdir. Azerbaycan âşıklar bu nazım şekline has âşık havası / âşık makamı da icat etmişlerdir. [2]

Semai 4+4 duraklı özel bir ezgi ile söylenen söylenmesi de ustalık isteyen bir ozan şiir türüdür.  Geraylı, bu yönleri ile şlekil ve hece sayısı açılarından semai’ye benzer. [3] Geraylı  denilen nazım şekli Azerbaycan’da Karakalpak ve Dağıstan yöresi Türkleri arasında  çok bilinen ve çok kullanılan bir nazım şeklidir.  Bu yörelerde söylene Geryalılarda oynak çoşkulu, akıcı bir üslup vardır.  Kelime anlamı ve konusu bakımından da Anadolu sahasındaki varsağı ve koçaklamaların konularındadır.  Ancak  Geraylı nazım şekli ezgisi ve söylemi ile de koşma, varsağı, güzelleme ve semai gibi ozan şiir türlerinden ayrılır.

Ger: kelimesi Azeri lehçesinde  nara atmak, kahramanlık türküleri söylemek gibi  bir mana taşır. Geray kelimesinin Rusça kahraman anlamına gelmesi, Giray  sıfatının  Kırım Tatar Hanlarının bir sıfatı olduğu da anımsanırsa  geraylı şiirlerin konularının varsağı ve koçaklamalara benzemesinin nedeni de anlaşılmış olacaktır. İslam Ansiklopedisi’ne göre  giray kelimesinin kökeni hakk “Gyula Nemeth’e göre giray kelimesi Türkçe, ker (en kudretli mahlûk, dev) ve küçültme eki +eyden müteşekkildir.”[4]

Kafiye biçimi ilk dörtlüğün  birinci, ikinci ve dördüncü mısraları kafiyeli, üçüncü mısraı serbesttir (aaxa). İlk dörtlük (xaxa). Şeklinde de olabilir.  [5]Diğer dörtlükleri  ise ilk üç mısra kafiyeli olup sonuncu mısraları  ilk dörtlüğün son dizesi ile kafiyeli olurlar.  “Geraylı- keraylı, Azerbaycan âşık edebiyatının koşmadan sonraki en yaygın türlerinden biridir. “Hece vezninde yazılır. Sekiz heceli dört mısradan ibaret üç ilâ beş veya yedi bendli olur. Kafiye sistemi koşmadaki gibidir. Genellikle saz eşliğinde terennüm edilen ve aşk, kahramanlık, vatan sevgisi gibi temaların kendine has ölçü ve kafiyelerle işlendiği bir şiir türüdür.”[6]

Durak sistemi ise  sekiz heceli olanlarda  4+4 veya 5+3 şeklindedir.  11 heceli olanlar ise 4+4+3 veya , 6+5 sistemindedir.

Geraylı nazım türünün  “Sallama geraylı", "negaratlı geraylı"  "geraylı rubai", “Çıgalı geraylı,” ,”Nakaratlı Geraylı”,  “Geraylı Dildönmez”   [7]Mürveti Geraylı, Elif-Lam Geraylı, gibi çeşitleri  de vardır.

Cıgalı Geraylı

Aşıg yarını görmese,
Siyah saçların hörmese,
Açılan gülün dermese,
Gül töküler,
Ağyar güler,
Bel büküler,
Cığa ağlar, tel vay eyler.[8]

Mehebbet sarayı uçsa,
Gelb alışar, dil vay eyler,
Könül pervazlanıb uçsa

Gezer yarını,
Vefadarını
Öz dîdarını
Tapmasa, bil, vay eyler[9]

Tecnis Geraylı:
Geraylının bütün dörtlüklerinin her mısrasında cinas kullanarak yapılan geraylıdır:
Düşer birgün Alı yada,
Reva bilmez ram al yada.
Ya gaib ol, cem ol, ya da,
Olsun geyret, ar azada.

Arpa çayı aştı, daştı
Sel saranı aldı gaştı,
Sara gözel gelem gaşlı
Apardı seller saranı,
Bir ala gözlü baranı...

 

KAYNAKÇA

[1] Enver ARAS, Azerbaycan Âşık Şiirinde Geraylı, https://www.tkaed.org/ozet.asp?id=28

[2] Enver ARAS, Azerbaycan Âşık Şiirinde Geraylı, https://www.tkaed.org/ozet.asp?id=28

[3] Dr Aslan Tekin Edebiyatımızda Terimler, Elips Yyaınları 2005, Ank., shf 137

[4] (İslam Ansiklopedisi 1996: 76)

[5] Erdoğan UYGUR, AZERBAYCAN ÂŞIK EDEBİYATINDA BİR ŞİİR TÜRÜNE ADINI VEREN “GERAYLI/KERAYLI” KELİMESİNİN KÖKENİ ÜZERİNE BİR ARAŞTIRMA, https://turkoloji.cu.edu.tr/CAGDAS%20TURK%20LEHCELERI/erdogan_uygur_azerbaycan