Gramer kelimesi Yunanca, yazı anlamına gelen Gramma ( graphien = yazmak ) kökünden türemiş, Yunanca grammatike kelimesi Latinceye Grammatica şeklinde geçmiş ve diğer dünya dillerine de bu şekilde yerleşmiştir. Bu kelimenin Arapçadaki karşılığı sarf ve nahv dir. İngilizce, “grammar” teriminin Türkçe karşılığı ise dilbilgisidir.
Dilbilgisi, ise bir dilin ses, biçim, kelime kök, köken ve cümle yapısını inceleyen bilim dalına verilen addır. Dilbilgisi bir dili seslerinden cümlelerine kadar, ses, hece, kök, kelime, köken, yapı, biçim, anlam, cümle ve cümle yapısına kadar anlam ve görevleri yönlerinden inceler.
Gramer yani Dilbilgisi bir dili meydana getiren ses, kelime, kelime yapısı, kelime hazinesi anlam değişmeleri, cümle yapısı, cümle kuruluşu gibi unsurları inceleyip, o dilin kurallarını ortaya koyan bilim dalıdır.
Gramer, bir dili meydana getiren, ses, kelime, kelime hazinesi, kelime ve ses yapısı, anlam değişmeleri ve cümle yapılarının üzerinde durur. O dilin kelime türetme, cümle dizini, ek, kök ve cümle yapısını oluşturan kaideleri anlar, inceler ve anlatır. Gramer, bir dilin doğru yazılıp okunması ve doğru konuşulması, o dilin ses, kelime, anlam yapı, şekil ve cümle yönlerinden kaidelerinin ortaya konulmasını sağlayan bir bilim dalıdır.
Her dilin başlangıcından son haline kadar bir gelişim evresi vardır. Bu evreler sonucunda her dilin kendine özgü ses, kök, gövde, cümle ve anlam bakımlarından kaideleri meydana gelir. Dilbilgisi bir dili oluşan tüm kural ve kaideleri yönünde inceleyen bir bilim dalıdır.
Dilbilgisi incelediği dil unsurlarını beş ayrı kategoride ele alır. Dili seslerine göre inceleyen dilbilgisi dalına ses bilgisi (fonetik- phonetique) denilir. Yapı yönünden kelime ve şekilleri konu edinen kısmına şekil bilgisi (morfoloji - veya sarf), kelime ve şekillerin çıkış yerlerini, ortaya çıkışlarını menşelerini araştıran kısmına köken veya türeme bilgisi (etimoloji) denmiştir. Kelime ve şekillerin aralarındaki münasebetler ile cümleleri inceleyen dalına ise cümle bilgisi veya söz dizimi, sentaks veya nahv, dilin anlam oluşturma mekanizmalarını inceleyen kısmına anlam bilimi “semantik” denmektedir.
Gramer- Dilbilgisinin Dalları ve Görevleri
- Ses Bilgisi ( İng: phonetics, Fr: phonétique, Alm: phonetic)
Bir dili sesleri, seslerin türleri, seslerin çıkış yerleri, ses değişimleri, ses türemeleri, ses düşmeleri, ses olayları, seslerin sertleşmesi, yumuşaması, sesli -sessiz – sesli sesiz ses uyumları, gibi ses olaylarını inceleyen dil bilgisi dalıdır.
- Yapı – Biçim Bilgisi (sözcük bilgisi, biçim bilgisi) (morphologie – Arapça ve Osmanlıca Sarf bilgisi )
Bir dili kökleri ve ekleri bakımlarından inceleyen dil bilgisi dalıdır. Kökleri ve ekleri sınıflandırır. Kök ek türlerini tespit eder. Dildeki kök ve eklerin ilişkilerini, isim ve fiil köklerini, yapım ve çekim eklerini, yapım ve çekim eklerinin işlevlerini, kelime türlerini ve kelime türetme şekillerini, kök, ek, gövde irtibatlarını, gövdelerin oluşumlarını, gövdelerin kök, ek, ek türlerine nasıl ayrılacağını inceler.
Bir dildeki kelime türlerini, yapım ekleri ve diğer yöntemlerle kelime türetme yollarını inceler ve öğretir.
- Sözdizimi (Cümle- Tümce bilgisi) ( İng: syntax, Alm: syntax, Fr: syntaxe;) Osmanlıca Nahv Bilgisi
Dildeki kelimelerin ilişkileri kelime ve kelime grupları, kelime ve gruplarının cümledeki durum ve görevlerini inceleyen dilbilgisi dalıdır. Cümlenin ögelerini ve cümle türlerini tanımlayan, tespit eden, cümle türlerini ortaya koyan, cümleleri sınıflandıran, cümle öbeklerini ve görevlerini ortaya koyan, öbek türlerini belirleyen dilbilgisi dalı olmaktadır.
- Anlam Bilgisi (İng: semantics, Fr: sémantique, Alm: semantic; )
Bir dildeki kelimelerin anlamları, kelimeler arasındaki anlam ilişkilerini, kelimelerin temel, gerçek, esas, yan, eş ve zıt anlamlılarını inceler. Kelimelerin cümle içindeki anlamları, anlam değişmeleri anlam, kaymaları, anlam çoğalmaları, gibi unsurlar üzerinde durur. Kelimelerin anlamlarında meydana gelen değişimler anlam kaymaları vb üzerinde durur.
- Köken Bilgisi (Etimoloji)
Bir dildeki kelimelerin kökenini, tarihten bu güne o dildeki kelimelerin nasıl ve nereden geldiklerini yahut da nasıl oluştuklarını, o dildeki kelimelerin geçmişten bu güne kök, ek, ses değişimlerini, kelime ve kelime köklerinin ilk şeklinin nasıl olduğu, hangi köklerden türediği ni vb araştırır. Kelime ve köklerin, tarihî süreç içerisindeki yapı, ses, anlam değişimlerini, diğer diller ile olan etkileşimlerini, bu etkileşimin o dilde meydana getirdiği değişimleri ele alır. Tarihsel süreç içinde kelimelerin kaynağını, biçimsel ve anlamsal değişikliklerini tespit etmeye çalışır.
- Lehçe Bilgisi (Diyalektoloji)
Dilbilgisi ayrıca bir dili lehçeleri, tarihsel süreç içinde o dillerin lehçe, şive ve ağız gibi alt dallara ayrılışını, lehçelerin karşılaştırması, lehçe gruplarında oluşan şive ve ağızları da inceleyen alt dallara da ayırılır. Lehçe bilgisi dalı o dildeki lehçelerin, ağız ve şive varyantlarını, bunlar arasındaki ses, şekil ve söz farklılıklarını ortaya koyar.
Lehçeler arasında farklılaşan söyleyiş özelliklerini, ses, kelime hatta cümle değişimlerini tespit eder. O dili, o dile ait lehçeleri, lehçeler içerisindeki şive ve ağızları da bu dilbilim dalı araştırır.
TARİHÇESİ
Dünya tarihinde dilbilim çalışmaları M .Ö. 1. Yy Aristoteles’le başlar. M.S. 4. asırda Romalı Donatus'un yazdığı dilbilgisi kitabı, batıda yıllarca okutulmuştur. Hintlilerde bu yıllarda Sanksirtçe üzerinde çalışmalar yapmışlardır. Emeviler'den itibaren İslam dünyasında pek çok gramer kitabı ve sözlük yazılmış, MS. 7.yy. dan itibaren Arapçanın kurallarını ortaya koyan sarf ve nahv konularında pek çok çalışma ortaya konulmuştur.
Kaşgarlı Mahmud'un 11. asırda yazdığı Cevahirü'n-Nahv, Ebu Hayyan'ın Arap diliyle, Arapça dil bilgisi yöntemine göre düzenlenmiş eseri Kitabu'l-İdrak li Lisani'l Etrak (yazılışı 1312 baskı 1931) ilk Türk dilbilgisidir. Osmanlı Türkçesinde yazılmış ilk dil bilgisi kitabı ise; Bergamalı Kadri'nin Müyessiret-ül-Ulum (1530) adlı eseridir.