Harbe Ucuyla Bakmak - Gözucu Yan Gözle Bakmak İsyana Hazırlanmak

 

Harbe Nedir

Osmanlıca yazılışı: harbe :  حربه

Harbe, Arapça kökenli bir sözcüktür. Osmanlıca sözcüklerde harbe: Süngü, kısa mızrak tarzında bir nevi silâhın , “köylü" adı verilen yangın habercisinin taşıdığı ucu demirli değnek anlamlarındaydı.  Tüfek icat olduktan sonra bu sözcük anlam genişlemesine uğrayarak, eski tüfekleri doldurmağa mahsus demirden yapılmış âlete de "tüfek harbisi" denmeye başlanmıştı.

 

Harbe Ucuyla Bakmak Deyimi

Harbe ucuyla bakmak, sözcüğün harb aletlerini işaret eden anlamından hareketle, silaha davranmak için bakmak anlamında bir deyim olarak kullanıldı.  Harbe ucuyla bakmak eski devrilerde isyan eden, devlet kuvvetlerine mukavemet gösteren, hükümetin emirlerini dinlemeyen, şekavet çıkaran,  zorbalık yapan kimseleri veya ahaliyi ifade eden bir tabir, bir deyim olarak kullanılmıştı.

Harbe kelimesinin anlamı: harbe hazırlıklı, kısmen harp etmeye hazır;  yedek onarım takımı; harp ihtiyat yedek onarım takımı manalarına gelir.   Harbe veya harbi: Kısa mızrak,  yangın habercisinin taşıdığı ucu demirli değnek;  eski devrilerdeki dolma tüfekleri doldurmağa mahsus demirden yapılmış âlet anlamlarına da gelmektedir.

Harbe ucuyla tabiri harbe kelimesinin tüm anlamları ile alakalı,  patlamayı hazırlayan, isyana ve savaşa hazır olduğunu gösteren, zor kullanmaya kalkışacağını gösteren, harbisini doğrultan, karşı çıkmaya hazırlıklı manalarına gelmektedir.

Kelimenin edebiyatta kullanımlarına baktığımız zaman bu tabirin silah kullanarak, silah zoru ile manasında da kullanıldığı görülür.  Evliya Çelebi bu kelimeyi silah zoru ile manasında kullanmıştır. “Taman kazası içindeki Kızıltaş Kalesinde yaşayan Çerkezler, ancak ‘harbe ucuyla’  devlete öşür verip, devlete o kadar bağlı ve güven verecek hallerde değillerdir”  şeklinde kullanmıştır.[1]  Tarihçiler Yeniçerilerin II. Beyazıt’ın tahtan indirilişini  “ yok katletmezler, amma harbe ucuyla kaftanınızdan çekip tahttan aşağı indirirler” şeklinde anlatmışlardır. “ Kırım Hanı Mehmet Giray, kardeşi  Şahin Giray namlı şaki ile birleşip … Recep paşa ile cenk edip galip gelince gayrı harbe ucuyla muamele eder oldu. “  Naima Tarihi

Bu deyim divan şiirinde sevgilin göz ucuyla bakması, tehditkâr davranması, gönülsüz olması anlamlarında da kullanılmıştır.

Harbe ucuyladır yine tarz-ı muamele
İmana gelse de niğâh-ı çeşm –i kâfiri    Sabit [2]

Selamı nize ucuyla verir bize şimdi
O gamze oldu kârin eşkıyaya hayf         Erzurumlu Hâzık [3]

Bizim ile zebân –ı hançer ile söyleşir şimdi
Ser-i reh te düçâr oldukta evvel merhaba derken     Nâbi

Evvle yolda karşılaştıkça merhaba derdi. Şimdi ise  bizimle hançer diliyle söyleşiyor

KAYNAKÇA

  • [1] Evliya Çelebi, Seyahatnamesi: 7. Kitap 2. Cilt, İstanbul, 2011, s. 603.

  • [2] A.T. Onay, Eski Edebiyatta Mazmunlar, MEB, 1996, shf. 256

  • [3] A.T. Onay, Eski Edebiyatta Mazmunlar, MEB, 1996, shf. 256