İbn-i Hacib ve el-Kâfiye kitabı

İbn-i Hacib İbn-i Abdurahhaman  D. Hicri 570  Horasanin cam kasbası, ölümü  İskenderiye,646 

Kafiyenin musannifi ( ortaya koyan kişi ) İbni  Hacib lakabi  Nureddin ibni Abdurrahman’dır. İbnü’l-Hâcib , el-Mufaśśal’dan yararlanarak nahve dair konuları daha öz ve yalın bir anlatımla   ele almış,  nahv ilmine dair bilgileri “el-Kâfiye’” adlı eserinde , sarfa dair bilgileri  ise  “ eş-Şâfiye’”  adlı eserinde  toplamıştır.[1]

Zemahşerî ‘nin el-Mufaśśal, Sîbeveyhi’nin el-Kitâb adlı eserlerinden yararlanan İbn-i Hacib İbn-i Abdurahhaman Arapça kelimler ve kafiye’nin esaslarını ortaya koyan bir alim olmuştur. İbn-i Hacib ‘in “el-Kâfiye” adlı eseri osmanlı medreselerinde okutulan  başlıca ders kitaplarından birisi olmuştur. Bu eser Arap nahvinin öğretiminde eski yöntemi takip eden öğretim kurumlarında  hala  önemini sürdürmektedir.

İbni Hacib ‘in yazdığı “ el-Kâfiye “ kitabı isimler, fiiller ve harfler” şeklinde üç ana bölüm ve bunların her biri için  birçok alt bölüm halinde düzenlenmiş bir kitaptır.

 

Hacib Kafiye  ( Hacib ve mahcub )

Iki ya da daha fazla kafiyeli olan manzumelerdeki bazi sözcük ya da sözcüklere de hacib  denir.

Bir beyit içerisinde  birden fazla kafiyenin bulunmasına “ zülkafiyeteyn”  adı verilmiş,   bir beyitte ikiden fazla kafiyenin olmasına da  “zül kavafi “ adı verilmiştir.

Ãlem esir-I dest-I mesiyyet degil midir
Ãdem zebun-I penç-I kudret degil midir            Avni

Bu beyitte Alem ve Adem kelimeleri arasında da kafiye  olduğu gibi  mesiyyet ve kudret arasındad kafiye vardır.  Bu beyitteki  “ değil midir” kelimleri ise  rediftir. 

Bir dizede bir den fazla kafiyeyi oluşturan sözcükler yan yana ise – yani bir birlerini takip ediyorlarsa buna mütekarin veya mahcub kafiye denir. Mütekarin kafiyeli kelimeler yan yana bulunur.

Hangi âkil der ki râh-i gülşenden geçin
Bir de gafiller naliş gâh –i şivenden geçin      Muallim Naci


Baytin de  rah ve nigah ile  gülşen ve şiven kelimleri  ile bir beyitte  iki tane kafiye kullanılmış ve kaifyeler yana yana bulunmaktadır.  Bu nedenle  bu kafiye mütekarindir. [2]

Ãlem esir-I dest-I mesiyyet degil midir
Ãdem zebun-I penç-I kudret degil midir            Avni

Beytindeki kafieler ise  yan yana değil aralıklıdır . Bu yüzden bu tür aralıklı kafiyelere  mahcub adı verilir.

Ey mugbeçe minnet ile yanmaksa elinden
Erbab-ı harabat  yıkılsın temelinden              Vasıf

Minnet, harabat, elinden temelinden  kelimeleri arasında aralıklı bir kaifye vardır ve bu kafiyeler mahcubtur.

 

 KAYNAKÇA

  • [1] İsmail Durmuş - Mürsel Öztürk - İskender Pala, KAFİYE , cilt: 24; sayfa: 153
  • [2] Tahir’ül Mevlevi , Edebiyat Lüğati, Enderun Kitabevi İSTN, 1973, SHF 82