KELİME VURGUSU .

 

Fransızca  :    accent de mot 

İNGİLİZCE:      Word stress

Almanca  :     Akzentierende betonung 

 

Kelime türü:   İsim –-  Dilbilimde bir terim

 

 TANIMLAR

Kelime vurgusunu kelime içindeki hece veya hecelerde yapılan vurgu cümle içinde ise bir kelime üzerinde yapılan vurgu olarak da iki türlü bakmak gerekecektir.

KELİME İÇİNDEKİ HECEYE YAPILAN VURGU

Konuşma veya okuma sırasında bir hece veya kelime üzerine diğerlerinden daha farklı olarak yapılan baskıya,  bir heceyi diğerlerine göre daha yüksek bir ses tonuyla, daha baskılı bir şekilde söylemeye vurgu denir.

 “Bir kelimede bir hecenin öteki hecelerden daha baskılı söylenişi” , ve bu söylenişte ortaya çıkan sözcük vurgusudur.

“Tek heceli kelimelerde çoğunun, çok heceli, kelimelerde hecelerden birinin ötekilere göre daha yüksek ses tonuyla, daha baskılı olarak ve öteki hecelerden daha belirgin biçimde söylenmesi “[1]

 kelebek, çocuk, büyük, yakın…

bir, ka’yık, ‘hemen, o’kumadı, or’du, ‘Ordu, çarşam’ba, Çar’şamba, ‘Paris vb.

Ankara, ancak, yapma (olumsuz eylem), yapma (yapma çiçekler) 

Pekiştirmeli sözcüklerde ve ünlemlerde vurgu ilk hecede olur

 kıpkırmızı, sapsarı, mosmor ,  yemyeşil, simsiyah,

aferin, maşallah, eyvah…

 

Olumsuzluk eki (-ma / -me) vurguyu kendinden önceki heceye kaydırır.

Almayım , satmasın , görmesin

 

Kelime yapım eki aldıkça vurgu son heceye kayar.

Göz

Gözlük

Gözlükçü

Yer adlarında ve coğrafi adlarda vurgu genellikle ilk hecede olur:

Aydın, Ankara, Kayseri, Erzincan, Türkiye, Tahran, Babil, Paris

Seslenme ve ünlemlerde vurgu ilk hecededir:

haydi, yahu. garson!

 

TERİMİN TÜRK LEHÇELERİNDEKİ KARŞLIKLARI

 Azerbaycan Türkçesi: vurğu; Türkmen Türkçesi: basım; Gagauz Türkçesi: urgu; Özbek Türkçesi: urğu; Uygur Türkçesi: urğu;Tatar Türkçesi: basım; Başkurt Türkçesi: başım; Kmk: urgu; Krç.-Malk.: basım; Nogay Türkçesi: urgı;Kazak Türkçesi: ekpin; Kırgız Türkçesi: basım; Alt:: sogulta; Hakas Türkçesi: udareniye ~ pazım; Tuva Türkçesi: udareniye; Rusça: udareniye[2]

 

[1] BSTS / Gramer Terimleri Sözlüğü 2003

[2] BSTS / Türk Dünyası Gramer Terimleri Kılavuzu 1997