Muhayyer  Nedir ve Muhayyer Makamı

 

Osmanlıca yazılışı : muhayyer :  مخير

Muhayyer sözcüğü Arapça kökenlidir.  Sözcük  “ hyr “ sesleri ile yazılan “ hayr “ kökünden gelmektedir.

Sözlüklerdeki anlamları:  seçmeli, beğenmeye bağlı, seçilmesi serbest olan,  seçme konusunda serbest bırakma,  seçmeli beğenmece şekillerindedir.

Muhayyer sözcüğü Müzik dalında ise bir terimdir ve Türk Müziğinde bir makamın adıdır. Muhayyer makamı Türk müziğinin en eski ve en çok kullanılan makamlarından birisi olmaktadır.  Türk Müziğinde 6 numaralı basit makam olan hüseynî'nin inici şekline verilen bir addır. [1]
“Basit bir makamdır. Durağı dügâh (lâ) ve güçlüsü de -beşinci derecede olan- hüseynî (rai) dir. İnici olan dizisinin "fa" bakıyye diyezi ve "si" koma bemolü arızaları, donanımında gösterilir. Hüseynî beşlisinin tizine uşşak dörtlüsü getirilerek dizisi teşkil olunan muhayyer'in niseb-i şerife miktarı 8, yâni mülâyemeti hâizdir. Orta sekizi isindeki sesleri, tizden peşte doğru olmak üzere şöyledir : muhayyer, gerdaniye, eviç,”[2]

Muhayyer Kürdi makamı ise kürdî ile karar eden gruptaki makamlardan birisi olmaktadır. “Bu makam da gruptaki diğer makamlar gibi inici bir seyir takip eder ve dügâh perdesinde karar verir. Makamın asıl yapısı muhayyer makamı dizisinin sonuna bir kürdî dörtlü, beşli veya dizi parçasının eklenmesiyle oluşmuştur. Bu durumda muhayyer makamının icrasından sonra dügâh perdesinde kürdî ile karar verildiğinde muhayyer-kürdî makamı meydana gelir.”[3]

Bu sözcük  terim anlamı ile kullanılmadığı zaman tevriyeli  anlamıyla ve tenasüp sanatı içinde de kullanılır.

Şehâ uşşâkdan kıldım nühüfte
Ki şehnâz ile kılursın muhayyer  :  Kadı Burhaneddin[4]

 

KAYNAKÇA

  • [1] https://www.osmanice.com/osmanlica-20342-nedir-ne-demek.html

  • [2] https://www.osmanice.com/osmanlica-20342-nedir-ne-demek.html

  • [3] İSMAİL HAKKI ÖZKAN, https://islamansiklopedisi.org.tr/muhayyer-kurdi

  • [4]İskender Pala , Ansiklopedik Divan Şiiri Sözlüğü ,  s.345