Nokta Dehen Küçük Ağız

Osmanlıca yazılışı: nokta :  نقطه

Nokta kelimesi Arapça kökenlidir.  Günümüzde cümlenin bittiğini gösteren bir işaret,   matematikte hiç bir buut (boyut) u olmıyan işaret anlamlarında kullanılan bu kelime Arapçada benek, leke,[1] yer  durak, mevki, mahal, göze arız olan leke, durak işareti, tek karakol, tek nöbetçi, yazıdaki durak işareti[2] manalarına da gelmektedir.

 Divan şiirinde nokta , sevgilinin ağzı, dudağı,, ve benleri için kullanılan bir teşbih olarak da karşımıza çıkmaktadır. Sevgilinin yanaklarında nokta nokta benler bulunur.  Aynı zamanda sevgilinin dudağı ve ağzı çok küçük olarak tasavvur edilmiş, eski edebiyatta ağzın ve dudakların küçük olanları makbul görülse gerek, sevgilinin dudakları ve ağzı neredeyse hiç görülmeyecek kadar yani nokta kadar küçük tasavvur edilmiştir.

Kısaca Divan şiirinde nokta, sevgilinin ağzını ve dudakları için kullanılan bir benzetmedir.

Bu nedenle sevgilin deheni- yani ağzı- ve sevgilinin dudakları -yani lebleri -nokta kadar küçüktür ya da noktaya benzetilir.

Nokta kelimesinin Hurufi ve Bâtıni tarikatlarda çok özel manaları da vardır.  “ Bâtınî tarikatlara

göre kâinâtın sırrı Kur'an' da, Kur'an’m sırrı besmelede, besmelenin sırrı "bâ"da, bâ'nın sırrı ise altındaki noktadadır. Bu nokta ise Hz. Ali dir.  Nokta, hurufî inanışa göre her şeyin ve bütün harflerin aslıdır. Zirâ çizgiyi, sıra noktalar oluşturur.”[3]

Nokta, divan edebiyatına Bâtıni ve Hurufi tarikatlardaki bu anlamları ile de kullanılmıştır.

Sevgilinin ağzı ve dudakları nokta dışında, goncaya, mühüre, kand yani şekere, la’l taşına vb de benzetilir. Renginden dolayı ağız ve dudaklar şaraba da benzetilir. Lakin sevgilinin ağzı ve dudakları küçüklük yönünden ifade edilmeye kalkışıldığında genellikle nokta , hokka veya gonca benzetmesi ile tarif edilmiştir. Sevgilinin ağzının ve dudaklarının noktaya benzetilmesi Hurufi şairlerde farklı anlamlara gelecek şekillerde de kullanılır. Çünkü Hurufi şairler sevgilinin ağzını, kaşlarını, gözlerini burunlarını çeşitli harflere benzetmişler ve sevgilinin yüzündeki bu harflerden ebced hesabına da dayanarak çeşitli sırlı manalar çıkartarak o manalara işaret etmeye çalışmışlardır.

Bu açıdan bakınca Arap alfabesindeki noktalı harfler ve harekeler üzerinden çeşitli anlam oyunları ve çeşitli gizemli manalara da işaret edilmiş olur.

Cīm-i cemāl noķŧasını dil dehen bilür
Bilsem ki sırr-ı ġayb iken anı neden bilür   MÜNÎRÎ

Câna hat-ı yâkûtî yazan ol dehen üzre
 Bir nokta komış sürh ile gûyâ zekân üzre  Şeyhülislam Yahya

Tebhâle ile remz-i dehânına irişdük
Bir noktadan esrâr-ı nihânına irişdük    Semerkândî-i Âmidî Âgâh 

Var mıdur yok mı dehânun kalmışam endîşede
 Hem miyânun fikri ile düşmişem teşvîşe de    Enderunlu Hasan Yaver

Hoş düşüpdür zülf-i reyhanında miskin betilerin
Gerci kim hattatlar nokta komaz lam üstüne      Ahmed Paşa

Hep mağlata vü laklakadır batın u zâhir
Bir nokta imiş asl-ı sühan evvel u âhir   Ruhî


KAYNAKÇA 

[1] https://www.osmanice.com/osmanlica-26051-nedir-ne-demek.html#
[2] https://www.internetaraclari.com/sozluk/nokta-osmanlica-34035742
[3] İskender Pala  Ansiklopedik Divan Şiir Sözlüğü s. 373