ORTA HECE YUTUMU - Orta Hece Düşmesi

 

Fransızca  :     haplologie ,  syncope

İNGİLİZCE:      haplology   

Almanca  :      haplologie –  syncope

Kelime türü:   İsim –-  Dilbilimde bir terim

FARKLI EŞANLAMLI TERİMLERİ:   orta hece düşmesi  , hece binişimi, hece gizlenimi, iç hece yutumu) 

 

 TANIMLAR

“Orta hecede bulunan vurgusuz ünlünün bazı durumlarda düşmesi, haploloji”[1]

“Eklerin etkisi ile  orta hece durumuna düşen  bazı seslilerin kaybolması “[2]

“Son hecelerinde dar ünlü bulunan Türkçe kelimelerin bir gurubu ad çekimi ve iyelik ekleri aldıklarında, iç heceye geçen son hecedeki dar ünlülerin, eklerle genişletilmiş bazı kelimelerde de, Türkçenin ses tarihi içinde geçirdiği çeşitli gelişmeler sonunda vurgunun kendinden sonraki heceye kayması yüzünden, içseste kalan veya bağlantı görevi yapan ünlülerin düşmesi olayı:”[3]

İkinci hecesinde dar ünlü bulunduran kelimelere dar ünlü ile başlayan bir  ek geldiğinde kelimenin  ikinci hecesindeki dar ünlünün düşmesi sonucunda oluşan hece  ve sesli kaybına denir .

Örneğin: Burun ve ağız kelimeleri iki hecelidir ve ikinci hecelerinde dar ünlü vardır.  Bu kelimelere ı- ü ekleri ilave edilirse kelime üç hecelik olacakken   ortadaki dar ünlü düşer ve yine iki heceli kalır

Burun-u = burnu

Ağız – ı = ağzı

(Ağız-ın > ağzın, (burun-un) > burnun, karın , karnı, geniz, genzi,  beniz, benzini,  (oğulak) > oğlak, (oğul-um) > oğlum, , göğüs, göğsü , (gönül-üm) > gönlüm, (yanıl-ış) > yanlış, bura-da > (burda) , (yay-ıl-ım) > yaylım, KAYIP, KAYBI,  

Not : Orta hecede genellikle ( -ı ü u i ) sesleri düşer.

Kokula – kokla , kavuşak > kavşak, süpürüntü > süprüntü, yalınız > yalnız, yanılış > yanlış

TÜRK LEHÇELERİNDEKİ KARŞILIKLARI

Azerbaycan Türkçesi: sinkop ~ söz ortasında säs düşmäsi; Türkmen Türkçesi: daarçekimlileriň düşmesi; Gagauz Türkçesi: sinkopa ~ orta kısımın (sesin) düşmesi; Özbek Türkçesi: tóvuş tuşişi ~ sinkopa; Uygur Türkçesi: tavuşlarniň cüşüp qelişi ~ sinkopa; Tatar Türkçesi: sinkopa~ urtadağı icek (suzıq) qısqaru; Başkurt Türkçesi: sinkopa ~ öndöň töşöp qalıwı; Kmk:söznü içindegi awaznı tüşmegi - sinkopa; Krç.-Malk.: tawuşnu tüşüwü ~sinkopa; Nogay Türkçesi: sestîň tüsüwi ~ sinkopa; Kazak Türkçesi: dıbıstıň tüsüwi ~ sinkopa;Kırgız Türkçesi: tıbıştın tüşüp kalışı; Alt:: tabıştın tüşkeni; Hakas Türkçesi: tapsagnıň tüskenî;Tuva Türkçesi: kı'zaa a'jık ünnernin çı'deri; Şor Türkçesi: *ün tüşkeni ~ sinkopa; Rusça: vıpadeniye zvuka ~ sinkopa; ~[4]

 




 

 

[1]  Güncel Türkçe Sözlük 

[2] Prof. Dr. Vecihe Hatipoğlu, Dilbilgisi Terimleri Sözlüğü, AÜ. DTCF Yayınları, Ank. 1982

[3] BSTS / Gramer Terimleri Sözlüğü 2003

[4] BSTS / Türk Dünyası Gramer Terimleri Kılavuzu 1997