Özne-yüklem Uyumsuzluğu ve Uyumu
Özne-yüklem uyumu
Türkçe bir cümlede özne ile yüklem; şahıs (kişi), tekillik-çoğulluk ve olumlu-olumsuzluk yönünden uyumlu olmalarıdır. Aksi takdirde özne ve yüklemin uyumsuzluğu yüzünden anlatım bozukluğu, anlam karmaşası ve gramer açısından diğer bozukluklar ortaya çıkacaktır.
Şahıs yönünden Özne-yüklem uyumu
Gramer bakımından kurallara uygun bir cümlede özne ve yüklem şahıs yönünden uyumlu olmalıdır. Yani yüklemdeki şahıs eki ile özne, kişi bakımından uyumlu olmalıdır. Türkçedeki şahıs ekleri -m, -im, -n, -in, -sin, -k, -iz, -niz, -iniz, -siniz, -ler ve -sinler'dir. Bunlar büyük ve küçük ünlü uyumlarına uyacak şekilde değişiklik gösterirler:
Verilen örneklerde özneler ile ekler şahıs yönlerinden uyumludur.
Tekillik-çoğulluk yönünden
Türkçe bir cümlede özne tekil ise yüklemi de tekil, özne çoğul ise yüklem de çoğul olur. Ancak bu kural her zaman geçerli değildir. Öznenin çoğul olduğu durumlarda yüklem tekil olabilir.
Tekillik-çoğulluk uyumu her cümlede bulunmaz. öznesi hayvan, bitki, cansız maddeler ve soyut kavramlar olan “ öznesi insan olmayan" cümlelerde yüklem "genellikle" tekildir:
Edebî sanatların kullanıldığı cümlelerde yüklem çoğul olabilir. *Öznenin bitki, hayvan cinsinden çoğul olduğu cümlelerde kişileştirme teşhis ve intak sanatı varsa yüklem çoğul olabilir.
Özneyi oluşturan varlıklar sayı olarak belirtilmişse, sayılarla belirtilmiş öznelerin bulunduğu cümlelerde yüklem "genellikle" tekil olur:
Cümlede belirtilen eylem "toplu halde" yapılmışsa yüklem "genellikle" tekil olur:
Eylem daha iyi belirtilmek istenirse toplu halde yapılan eylemlerde yüklem de çoğul olabilir
Ancak eylem şahıslar tarafından "tek tek " yapılmışsa yüklem "genellikle" çoğul olur:
Özne, "herkes, hepsi, hiçbiri, bazısı, bazıları, hiçbiri, kimse, pek çoğu, birazı..." gibi belgisiz zamirlerden oluşuyorsa yüklem "genellikle" tekil olur:
Belgisiz sıfat olan çoğul isimler özne olursa yüklem tekil olur:
Olumluluk-olumsuzluk yönünden
Türkçede özne olarak kullanılan bazı sözcükler sürekli olarak olumlu, bazı sözcükler ise sürekli olarak olumsuz anlam taşır. Bu nedenle olumlu öz olumlu ise yüklem de olumlu, özne olumsuz ise yüklem de olumsuz olmalıdır. Aksi takdirde olumlu ve olumsuzluk yönünden anlatım bakımından bozukluklar ortaya çıkar ve cümle gramer açısından hatalı hâle gelir.
Öznenin "herkes, hepsi, tümü" gibi sözcüklerden oluştuğu cümlelerde yüklem olumsuz olursa, anlamda bozukluk ve anlamda karmaşa ortay çıkar.
Aynı özneye bağlanmaları mümkün olmayan cümlelerin uyumsuz bir özneyi ortak olarak kullanmaları olumluluk-olumsuzlukla ilgili özne-yüklem uyumsuzluğunu ortaya çıkarabilir.
Örnek Soru: (2002)
Hiç kimse ona gerçeği anlatmamış; onu yalan yanlış sözlerle oyalamıştı.
Bu cümledeki anlatım bozukluğu aşağıdaki değişikliklerden hangisiyle giderilebilir?
Örnek Soru: (1993-ÖSS)
Türkçede, bir cümlenin öznesi, birinci ve üçüncü tekil kişiden oluşuyorsa, yüklemi birinci çoğul kişi olur.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bu kurala uymamaktan kaynaklanan bir bozukluk vardır?
Cevap: C
Örnek Soru: (1998-ÖSS)
Türkçede bir cümlenin öznesi, birinci ve üçüncü tekil kişiden oluşuyorsa, yüklemi birinci çoğul kişi olur.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bu kurala uymamaktan kaynaklanan bir anlatım bozukluğu vardır?
Cevap: A
[1] https://edebiyatforum.com/anlatim-bozukluklari-konu-anlatimi/ozne-yuklem-uyumsuzlugu.html
0
0
Yorum Yapmak için Kayıt Olun veya Giriş Yapın