Reyhân

Osmanlıca yazılışı : Reyhân  ريحان

Reyhan kelimesi Arapça kökenlidir.  Arapça bir isim olan reyhan sözcüğü sözlüklerde fesleğen,  , hoş ve güzel koku, adına fesleğen de denilen güzel kokulu bitki, “ rızık ve maişet, rahmet, ekin yaprağı” [1] yahut da kadın adı olarak geçer.

Fesleğen veya reyhan da denilen bitki güzel kokusu ile şöhretlidir.  “Ballıbabagiller (Lamiaceae) familyasından  boyları 20 ile 60 cm arasında değişen genellikle ılıman bölgelerde yetişen, en çok sıcak ve kuru ortamları seven,  açık yeşilden koyu yeşile kadar değişen, açtığı çiçekleri küçük, beyaz renkli olan bir bitki türüdür.”

Reyhan eski edebiyatta ve halk şiirinde en çok kullanılan çiçeklerden biridir. Divân ve halk şiirinde özellikle güzel kokusu nedeni ile karşımıza çıkar.  Reyhanın çiçekleri ve şekli de şairlerin dikkatini çekmiştir.  Reyhan özellikle kokusu yönünden sevgiliye benzetilir. Sevgilinin saçları, zülüfleri, yüzündeki ince ayva tüyleri reyhan gibi güzel kokar.  Hatta reyhan, güzel kokusu nedeni ile sevgiliyi kıskanır; sevgiliye haset eder, utanır veya kin duyar.

Gülzar içinde sünbül ü reyhan hacîl olur

Salsan bu hüsn ü lûtf ile ruhsâre perçemin KARAMANLI NİZÂMÎ

Sen,  eğer güzel perçemini yüzüne düşürsen(salsan); gül bahçesindeki sümbül ve reyhan utançtan kıpkırmızı olur

Şairler reyhanın siyaha çalan rengi nedeni reyhanı sevgilinin saçı, zülfü, kâkülü ve yanağındaki ayva tüylerine benzetmişlerdir.

Solmamaya sünbül-i zülfün sifâl-i sînede

Su seper reyhâncı gibi dîde-i giryân ana    Mesîhî

Sevgilinin saçları ve yanaklarındaki tüyler hem şekil hem de koku itibarı ile reyhan ile mukayese edilir. Özellikle sevgilinin yanaklarındaki ayva tüyleri ile reyhan arasında alakalar kurularak çeşitli anlam oyunlarına başvurulur. Sevgilinin yüzündeki ayva tüyleri  “hatt-ı reyhânî” olarak da anılır.

Hayranlık veren, uyku getiren, hatta bayıltacak derecede olan güzel kokusu nedeni “ reyhan” ve “hayran” kelimeleriyle birlikte cinas-ı nakıs olarak da kullanılır. [2]

“Ayrıca "reyhân" kelimesi cinâs-ı nâkıs yoluyla "hayrân" kelimesini oluşturur. Eski tıpta birinci derecede kuru ve sıcak kabûl edilir.” [3]

Reyhan nergis gibi kokusu ile öne çıkar. Kokusu nergis gibi bayıltıcı ve uyku getirecek kadar güzel bir kokudur. Bu nedenle nergis ve sümbül ile birlikte kokusu nedeniyle öne çıkan çiçek ve bitkilerden birisi olmaktadır.

Gül yüzünde hatt-ı reyhânun ki cân hayrânudur

Nâme-i tezvîrdür ben dutmazam anı dürüst      Ahmet Paşa

 

Gülzâr içinde siinbül ü reyhân hacîl olur

Salsan bu hüsn ii lııtf ile ruhsâre perçemin  Karamanlı Nizâmı

 

Leb-i la'lini senin cân dediler gerçek mi

Hat-ı neshini ki reyhân dediler gerçek mi     Kadı Burhaneddîn

 

İreyhan eker misin (lili yar lili yar)

Balınan şeker misin (lili lili de lili yar)

Dünyada ettiğini (lili yar lili yar)

Ahrette çeker misin (lili lili de lili yar)

Irahanı eğmeli

Dibinde eğlenmeli

Erginlikte mefa yok

Çalışıb evlenmeli

Aman gelin ne diyon     Osmaniye Türküleri

 

İreyhanım çanakta

Çifte de benler yanakta

Yeni de bir yar sevdim

Saraylarda konakta  

Reyhan ektim legende

Cunbut boynun egende

Gülün rengi saralı

Öz yarin görende   Kerkük Türküler

 

KAYNAKÇA 

[1] https://www.luggat.com/reyhan/1/1

[2] Berat Açıl, “Klasik Türk Şiirinde Estetik Bir Unsur Olarak Çiçekler”, FSM İlmî Araştırmalar İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi Sayı/ 5 Yıl/2015, s.1-28

[3] İskender Pala , Ansiklopedik Divan Şiiri  Sözlüğü, s.389