Saç Çözmek Saç Baş Yolmak Nevhager

Saç baş yolmak özellikle halk şiirimizde sık sık karşımıza çıkan bir deyim ve eylemdir. Büyük üzüntüleri dile getiren metinlerde ve şiirlerde üzüntüyü ifade eden bir eylem olarak sık sık karşımıza çıkmaktadır.  Saç baş yolmak, dizleri dövmek, kanlı gözyaşı dökmek üzüntü kederi ifade eden diğer eylemlerden bazılarıdır.

Ağıt yakmak geleneği Türk edebiyatında İslam öncesinden beri var olan günümüze kadar da devam eden bir gelenek olmaktadır. İslamiyet öncesinde ölenlerin arkasına ağıtlar koşan, ağıtlar yakan, sagular dizen, koşuklar söyleyen özel ağıtçıların olduğu, bu saguların para ve hediye karşılığı ölenlerin arkasından söylendiği bariz bir şekilde bilinmektedir. Bu ağıtçıların, ağlayarak, ölenin bir giysisine veya eşyasına kapanarak, saçlarını açıp yüzlerine dökerek, dizlerini döverek, göğüslerine vurarak, ağlayarak vb sagu söyledikleri destanlarda vb anlatılan şeylerdir. Alp er Tunga Sagu’sunun sözleri dahi tüm bunları anlamamıza yetmektedir.

Para karşılığı yapılmasa da bu gelenek günümüzde de halen devam etmektedir. Türklerin İslamiyet’i seçmesinden sonra da profesyonel olan ağıtçıların varlığının devam ettiği görülmektedir. Divan şairleri para için ölüye ağlayan ve ağıt yakan ağıtçılara nevhager demişlerdir. ( bkz Nevhager Nedir ( Ücretli Ağıtçı )

Nevhager denilen ağıtçıların saçlarını çözüp yüzlerine döktükleri, gözyaşlarını eteklerine dökerek ağladıkları ve üzüntü ifade eden diğer hareketlerle ağıtlar yaktıkları şiirlerden dahi ortaya çıkmaktadır. Eski devrilerde kadınların saçlarını açmaları veya saçlarını açığa çıkarmaları büyük ayıp sayıldığından ve  kadınların saçları baş bağlamak vb nedeni ile örgülü olduğundan saç çözüp saçları yüze doğru dökmek çok günah ve çok abes karşılanırdı. Matem esnasında saçları yüze doğru dökmek bu nedenle önemli bir hareketti.

Görünmez dağlar başında ebr-i baran sanmanız

Dağlar saçın çözüp ben hasta için ağlar ZATİ

Sünbüllerini damen edip çözsün ağlasın

Damene döksün eşk-i firavânı kûhsâr     Baki

Baki bu şiirinde sümbülleri ve dağları kişileştirerek teşbih yoluyla saçlarını çözüp öne doğru eğilip gözyaşlarını eteğine döken bir ağıtçı kadın tasvirini yapmıştır.

Açarsa nevhagerler mûy- mâtem bilmezem yohsa

Uruldı ukdeler zülf-i girihgîr bütân üzre  Diyarbakırlı Hâmî

Dilberlerin saçları örüldü ve toparlandı. Nevhager kadınlar matem için saçlarını çözse de saçları artık dağılmaz.

Yavı kıldım ben yoldaşı

Onulmaz bağrımın başı

Gözlerimin kanlı yaşı

Irmak olup çağlar mısın?

Karlı dağların başında

Salkım salkım olan bulut

Saçın çözüp benim içün

Yaşın yaşın ağlar mısın?   Yunus Emre