Sâhil-nâme Sevahilname ve Özellikleri  

Divan şiirinde sairlerin yaşadıkları veya gezip gördükleri şehirler hakkında yazdıkları şiirlerdir. Bu şiirlerde yaşanılan veya gezip görülen şehirlerin tarihî eserlerin, doğal güzelliklerinin mimari eserlerinin özellikleri ve güzellikleri hakkında genel bilgiler verilmiştir. Sahilname veya sevahilname adı ile yazılmış olan mesnevi, kaside veya murabba tarzındaki bu tip şiirler özellikle 18. Yy ve sonraki asırda yazılmışlardır.

Sahilname veya Sevahilname adı ile eser yazmış olan sadece üç divan şairi kayda geçmiştir. Bu şairlerin adları ise Fennî, İzzet Efendi ve Derviş Hilmî Dede’dir.

Bu nedenle Sahilnameler şehirlerin doğal güzellikleri tarihi eserleri, iklimi, sosyal hayatına dair izlenimleri, meslek sahiplerini vb anlatan mesnevi şeklinde yazılmış şiirlerdir. Bu açıdan bakılınca sahilnameler şehrengizlerin bir türü olarak değerlendirilebilir.

Divan edebiyatında yazılmış olan sahilnamelerin sayısı azdır. Başka şehirler hakkında sahilname türünde şiirler yazılmış olsa bile en çok İstanbul hakkında yazılmış sahilnamler vardır.  İstanbul’u anlatan Sahilnamelerde İstanbul’un Anaolu ve Rumeli yakları, Galata, Üsküdar, Beşiktaş, Moda, Fatih, Eminönü, Eyüp, Fenerbahçe, adalar, İstanbul’un sahilleri, iskeleleri vb gerçekçi bir şekilde anlatılmıştır.

Sahilnameler ile şehrengizlerin arasındaki tek fark sahilnamelerin İstanbul’u ve özellikle denizini Boğazları, limanlarını ve iskelelerini anlatmaya daha çok odaklı şiirler olmasıdır. Bu yüzden sahilnamelere İstanbul’u, Boğazları, İstanbul sahillerini, İstanbul’un rıhtımlarını, limanlarını ve iskelelerini anlatan şehrengizler olarak tanımlamak daha doğru olacaktır.

Sahilnâmeler bugün adını ve önemini unuttuğumuz semtlerin, yerlerin bölgelerin eski şekilleri hakkında bilgiler içermesi açısından önem kazanır. Eski yerleşim yerleri hakkında çeşitli anlam oyunları, cinaslar ve tevriyeler ile bilgiler verilmiştir.

Fenni’nin Sahilnamesi

Divân şiirinde Sahilnâme (Sevâhilnâme) adıyla bilinen ilk mesnevî, XVIII. yy.da yaşamış olan şair Fennî’ye aittir. (öl. 1745) tarafından yazılmıştır. [1]Fenni’nin Galata’dan başlayarak İstanbul’un yaklaşık olarak elli yerinden bahseden bu sahilnamesi "Hep galat sözle geçirdi günün âşık-ı zâr/Galata seyrine gitmiş meğer ağyâr ile yâr" dizeleri ile başlar. Bu manzume aruzun “Fe ‘i lâ tün / fe ‘i lâ tün / fe ‘i lâ tün / fe ‘i lün “ kalıbı ile yazılmış olan 63 beyitten oluşmaktadır

Mustafa Fennî’nin bu eserindeki her beyitte bir yerleşim alanı anlatılmıştır. Böylece 63 beytin her birinde İstanbul’a ait 63 yerin özellikleri edebi sanatlarla anlatılmış olur. [2]

İzzet Efendi Sahilnames

Fenni’nin bu şiiri yazıldığı dönem içinde de sevilmiş, Fenni’nin bu şiirini örnek alarak İzzet Efendi ve nin (öl. 1797-98) Derviş Hilmî Dede’de benzer konularda sahilnameler yazmışlardır.

İzzet Efendi’nin ( ö. 1797-98 ) Fennî'yi örnek alarak yazdığı sahilnâme manzumesi kaside nazım şekli ile Fe ‘i lâ tün / fe ‘i lâ tün / fe ‘i lâ tün / fe ‘i lün kalıbı ile yazılmış 65 beyitlik bir eserdir. Eserin ilk 11 beyti dönemin padişahı olan Sultan III. Selim’e methiye amaçlıdır. [3]

Önceleri kime ait olduğu bilinmeyen daha sonra ise Derviş Hilmî Dede’ ye ait olduğu düşünülen murabba nazım biçimiyle yazılmış ve 43 bendden oluşan "Destan-ı Medhiye-i İslambol" başlıklı taş basma şeklinde basılan sahilnâme de kendi türlerinin karakteristik özelliklerini gösteren bir şiir olmaktadır.

Yunus Kaplan,  Derviş Hilmî Dede’nin sahil-nâmesi hakkında bir çalışma yapmış, eseri günümüz Türkçesine çevirmiş, eserin şekil ve muhteva özellikleri üzerinde durmuştur. [4]

 

KAYNAKÇA 

[1] İskender Pala, Ansiklopedik Divan Şiir Sözlüğü, s. 400

[2] Azmi Gök, DİVÂN EDEBİYATI’NDA SÂHİLNÂME, https://azmigk.blogspot.com/2020/07/divan-edebiyatinda-sahilname.html

[3] Azmi Gök, DİVÂN EDEBİYATI’NDA SÂHİLNÂME, https://azmigk.blogspot.com/2020/07/divan-edebiyatinda-sahilname.html

[4]Yunus Kaplan, Klasi̇k Türk Edebi̇yatinda Sahi̇l-Nâmeler ve Dervi̇ş Hi̇lmî Dede’ni̇n Sahi̇l-Nâmesi̇, https://atif.sobiad.com/index.jsp?modul=makale-detay&Alan=sosyal&Id=jIIzX3EBu-adCBSEPAT8